„ZŁO DOBREM ZWYCIĘŻAJ”

Program kształtujący postawę przezwyciężania zła dobrem 

realizowany w ramach nauczania religii
w Publicznym Gimnazjum Nr 2 w Łasku

„Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj”
(Rz 12,21)

Program opracowała
mgr Barbara Tomczyk CSFN 
nauczyciel religii w Publicznym 
Gimnazjum nr 2 w Łasku 

Łask 2005

Wstęp

Ucząc religii w różnych częściach Polski w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych, niejednokrotnie stykam się ze zjawiskiem „fali”, polegającej na stosowaniu przemocy przez uczniów klas starszych wobec młodszych, wchodzących dopiero w daną społeczność szkolną. Nauczyciele i pedagodzy szkolni reagują na te agresywne zachowania, ale tylko wtedy, gdy zostaną one ujawnione. „Fala” jest niebezpieczna, ponieważ w znacznej części bywa ukrywana przed dorosłymi oraz wywołuje reakcję łańcuchową: ofiary przemocy stają się agresorami wobec swoich młodszych kolegów. 
Sądzę, że aby skutecznie zwalczać to zjawisko, należy odwoływać się do systemu wartości uczniów i świadomie kształtować postawę nie odpowiadania złem na zło, czyli uczyć bezpiecznych sposobów radzenia sobie z agresją własną i innych. Z punktu widzenia chrześcijańskiej moralności jedynie postawa przezwyciężania zła dobrem jest godna ucznia Chrystusa: „Błogosławcie tych, którzy was prześladują. Błogosławcie, a nie złorzeczcie. […] Nikomu złem za zło nie odpłacajcie. Jeżeli to możliwe, o ile to od was zależy, żyjcie w zgodzie ze wszystkimi ludźmi. Umiłowani, nie wymierzajcie sami sobie sprawiedliwości […]. Jeżeli nieprzyjaciel twój cierpi głód – nakarm go. Jeżeli pragnie – napój go. Tak bowiem czyniąc, węgle żarzące zgromadzisz nad jego głową. Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj.” (Rz 12, 14.17-21). Taką postawę wobec zła pragnę kształtować w moich uczniach.
Niniejszy program ma służyć próbie przerwania łańcucha zła związanego z istnieniem „fali” w środowisku katechizowanych gimnazjalistów. Będzie on realizowany w ramach katechezy we wszystkich nauczanych przeze mnie klasach, ze szczególnym uwzględnieniem uczniów klas I – jako obecnych potencjalnych ofiar przemocy, a w przyszłości – agresorów. Na początku przyszłego roku szkolnego zostanie przeprowadzona ewaluacja, która ukaże skutki działań podejmowanych w ramach programu oraz jego przydatność w całokształcie przedsięwzięć wychowawczych i profilaktycznych szkoły. Wtedy też zostanie podjęta decyzja o kontynuacji programu lub o jego zakończeniu.

I.	Główne cele i zadania programu 

1.	Kształtowanie umiejętności radzenia sobie z własną agresją.
2.	Uczenie właściwych reakcji na agresję innych.
3.	Uczenie zachowań asertywnych – broniących przed wejściem w rolę ofiary.
4.	Kształtowanie postawy reakcji na zło dotykające innych.
5.	Kształtowanie postawy opieki nad słabszymi.
6.	Kształtowanie prawidłowej hierarchii wartości.
7.	Uczenie radzenia sobie z poczuciem skrzywdzenia.

8.	Ukazanie konieczności i kształtowanie umiejętności wybaczania.
9.	Kształtowanie postawy przezwyciężania zła dobrem.
10.	Uczenie kształtowania relacji społecznych opartych na miłości.
11.	Ukazywanie wzorów do naśladowania w przezwyciężaniu zła dobrem 
(Jezus Chrystus, święci, znane autorytety – np. Jan Paweł II).

II.	Treści programu 

1.	Wyjaśnienie pojęć: „agresja”, „przemoc”.
2.	Analiza własnego postępowania pod kątem skłonności do agresji i przemocy.
3.	Rozpoznawanie, nazywanie i wyrażanie uczuć.
4.	Sposoby odreagowywania przykrych emocji.
5.	Przyczyny agresji.
6.	Sposoby radzenia sobie z agresją innych i własną.
7.	Sposoby radzenia sobie z poczuciem skrzywdzenia.
8.	Określanie własnego świata wartości.
9.	Uzasadnienie konieczności reagowania na zło.
10.	Uzasadnienie, dlaczego zawsze należy wybierać dobro.
11.	Wyjaśnienie pojęcia „przebaczenie”.
12.	Uzasadnienie konieczności przebaczania zawsze i wszystkim.
13.	Uświadomienie, na czym polega postawa miłości chrześcijańskiej.
14.	Uczenie się postępowania według nakazu miłości Boga i bliźniego. 
15.	Przykłady wybaczania doznawanych krzywd – biblijne i z historii Kościoła.
16.	Ukazanie wzoru współczesnego bohatera – chrześcijanina.

III.	Oczekiwane rezultaty 

Uczeń:
1.	Zna i rozróżnia pojęcia: „agresja”, „przemoc”, „asertywność”, „wartości”, „dobro”, „zło”, „zemsta”, „krzywda”, „przebaczenie”, „bohaterstwo”.
2.	Potrafi określić własne emocje.

3.	Potrafi bezpiecznie odreagowywać swoje emocje.
4.	Zna przyczyny agresji.
5.	Potrafi radzić sobie z agresją własną i innych.
6.	Wie, dlaczego nie wolno czynić zła nigdy i nikomu.
7.	Umie radzić sobie z poczuciem skrzywdzenia.
8.	Wie, dlaczego nie wolno odpłacać złem za zło.
9.	Reaguje na zło dotykające innych.
10.	Docenia wartość dobra.
11.	Poszukuje i wybiera dobro we własnym życiu.
12.	Wskazuje przykłady postępowania zgodnego z zasadą: „Zło dobrem zwyciężaj”.
13.	Zna wartość przebaczenia.
14.	Uczy się przebaczać.
15.	Stara się naśladować Jezusa Chrystusa w czynieniu dobra i wybaczaniu swoim prześladowcom.
16.	Relacje z innymi stara się kształtować w oparciu o miłość i dobro.
17.	Wskazuje przykłady bohaterów stosujących zasadę zwyciężania zła dobrem.

IV.	Procedury osiągania celów 

1.	Pogadanki, dyskusje, elementy wykładu.
2.	Metody dramowe.
3.	Metody graficzne.
4.	Inne metody aktywizujące.
5.	Analiza tekstów biblijnych i dokumentów Kościoła.
6.	Ankiety, kwestionariusze, arkusze odpowiedzi, psychotesty.
7.	Modlitwy spontaniczne i gotowymi formułami.

V.	Monitorowanie 

Monitorowanie celów, zadań i treści programu będzie polegało w szczególności na ocenie i analizie:
•	wypowiedzi ustnych,
•	prac graficznych,
•	wyników pracy w grupie,
•	prac indywidualnych i prac domowych,
oraz na obserwacji uczestniczącej.

VI.	Ewaluacja 

Ewaluacja programu będzie przeprowadzana sukcesywnie w trakcie jego realizacji. Na początku następnego roku szkolnego wśród uczniów, którzy uczestniczyli w programie oraz wśród uczniów klas pierwszych zostaną przeprowadzone ankiety ewaluacyjne. Ich wyniki oraz obserwacja zachowań uczniów posłużą do oceny efektywności programu i jego przydatności w działaniach wychowawczych i profilaktycznych podejmowanych w szkole. Podjęta zostanie wówczas decyzja o kontynuacji programu w następnych rocznikach gimnazjalistów lub też o jego zakończeniu.

VII.	Scenariusze lekcji i załączniki 

Lekcje 1 – 8 stanowią część psychologiczną programu i mogą być przeprowadzane na godzinach wychowawczych, zajęciach przygotowania do życia w rodzinie lub zajęciach prowadzonych ze szkolnym pedagogiem. Lekcje 9 – 12 są katechezami i powinny być realizowane na religii. Dla uzyskania trwałych efektów istotne jest zrealizowanie całego programu i we wskazanej kolejności tematycznej. Można rozdzielić część psychologiczną i katechetyczną, ale wtedy – opuszczając część katechetyczną – nie da się uczniom argumentów, dlaczego warto zrezygnować z agresji, czynić dobro i uczyć się przebaczać lub też – wyłączając część psychologiczną – pominie się zagadnienie przyczyn przemocy i temat zostanie potraktowany powierzchownie, bez głębszego zrozumienia istoty zjawiska. Jeżeli w szkole realizowane są inne programy dotyczące przemocy i radzenia sobie z emocjami – można opuścić proponowane poniżej tematy poruszające te zagadnienia.
Scenariusze lekcji opracowane zostały na podstawie następujących pozycji:
1.	„Lider po raz trzeci – jak radzić sobie z agresją w szkole”, program profilaktyczno – edukacyjny, Fundacja „Człowiek i środowisko”, Łódź 2002;
2.	Bałoniak Aleksandra (red.), „Katechezy. Konspekty dla szkół średnich”, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2000;
3.	Banaszek Andrzej, „Kościoły Janowe”, seria: Zeszyty Biblijne, Zeszyt Nr 4, Warszawa 2003;
4.	Banaszek Andrzej, „Rozwój Kościoła Apostolskiego”, seria: „Zeszyty Biblijne”, Zeszyt Nr 3, Warszawa 2002;
5.	Barciński Zbigniew (red.), „Metody aktywizujące w katechezie”, cz. III, Lublin 2000;
6.	Barciński Zbigniew (red.), „Metody aktywizujące w katechezie”, cz. IV, Lublin 2001;
7.	Chałas Krystyna, „W stronę kultury dawania”, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 1999;
8.	Gruszka Magdalena - Janiak Iwona - Prarat Justyna, „Scenariusze Godzin wychowawczych dla gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych”, Wydawnictwo „Harmonia”, Gdańsk 2002;
9.	Hamer Hanna, „Oswoić nieśmiałość”, Wydawnictwo „Veda”, Warszawa 2000;
10.	McDowell Josh, „Jego Obraz… Mój Obraz”, Towarzystwo Krzewienia Etyki Chrześcijańskiej, Kraków 1991;
11.	Ostrowska Krystyna, „W poszukiwaniu wartości”, cz. I i II, Wydawnictwo „Rubikon”, Kraków 2004;
12.	Poraj Grażyna, „Agresja w szkole, przyczyny, profilaktyka, interwencje”, Oficyna Wydawnicza „Edukator”, Łódź 2002;

LEKCJA 1 

Temat: 	Wprowadzenie do programu „zło dobrem zwyciężaj”

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	dokonuje refleksji nad zagadnieniem agresji
•	dokonuje refleksji nad własnym postępowaniem
•	potrafi określić swoje podstawowe cechy charakterystyczne
Sposoby realizacji celów: mini wykład, ankieta, wypełnianie formularza.
Środki dydaktyczne: formularz ankiety, tablica, kreda, formularz cech, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Krótkie zapoznanie uczniów z celami i założeniami programu „Zło dobrem zwyciężaj” (mini wykład).
Rozwinięcie:
1.	Wypełnianie przez każdego z uczniów ankiety wstępnej (załącznik Nr 1). 
2.	Ćwiczenie „Jaki jestem?”        (może być wykonane w zeszycie ucznia)
a.	Każdy uczeń otrzymuje arkusz papieru z wypisanymi cechami 
(załącznik Nr 2):
Pogodny ------------------------------------ Ponurak
Uporządkowany ------------------------------------ Zapaleniec
Rządzący ------------------------------------ Uległy
Współczujący ------------------------------------ Bezwzględny
Konfliktowy ------------------------------------ Zgodny
Leniwy ------------------------------------ Pracowity
Koleżeński ------------------------------------ Egoista
b.	Na kontinuum (linia pomiędzy cechami) pionową kreską zaznacza miejsce, które jego zdaniem najlepiej wskazuje stopień natężenia poszczególnych cech u niego.
c.	Jeżeli wystarczy czasu, można indywidualne cechy poszczególnych uczniów nanieść na arkusz zbiorczy (przygotowany na szarym papierze). Wtedy powstanie obraz klasy. Każdy uczeń musi nanieść swoje dane innym symbolem.

Zakończenie: Nauczyciel krótko podsumowuje wykonaną przez uczniów pracę i zapowiada kontynuację tematu na następnej lekcji.

Załącznik Nr 1.                                              Ankieta
Zapraszam Cię do wzięcia udziału w ankiecie, która może pomóc rozwiązać problem przemocy w środowisku szkolnym – zwłaszcza przemocy starszych wobec młodszych. 
Każdy z nas jest potencjalną ofiarą agresji osób, które nie potrafią poradzić sobie ze swoimi emocjami lub ze skrzywdzeniem, jakiego doznali w przeszłości. Dlatego warto starać się zdobywać umiejętności radzenia sobie z agresją otoczenia oraz ze swoimi problemami tak, aby nie krzywdzić innych. Niniejsza ankieta ma pomóc nam wszystkim uświadomić sobie skalę problemów związanych z przemocą w naszym szkolnym środowisku, zastanowić się, jak można je bezpiecznie rozwiązywać, a przede wszystkim ma pomóc każdemu z nas uświadomić sobie, czy i w jakim stopniu doświadczamy zła, jak na nie reagujemy, czy potrafimy radzić sobie z agresją innych i własną, czy inni przez nas nie cierpią, co robimy, aby zapobiec agresji.
Ankieta jest anonimowa i służy tylko do rozpoznania problemu, dlatego zachęcam 
do szczerych wypowiedzi. Skuteczność podejmowanych działań profilaktycznych zależy 
od stopnia rozpoznania zjawiska, czyli od ustalenia stanu faktycznego, a to jest możliwe jedynie przy aktywnym i zgodnym z prawdą współudziale wszystkich uczniów.

1)	Co rozumiesz pod pojęciem agresja, przemoc? Ważne jest, aby to było twoje określenie.
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2)	Podkreśl, które z zachowań, twoim zdaniem, jest agresją:
a)	zabieranie innym ich rzeczy lub pieniędzy
b)	myślenie o innych dobrze
c)	zabawianie się kosztem innych, żartowanie z nich
d)	pomaganie innym
e)	przezywanie innych
f)	opiekowanie się innymi
g)	poniżanie innych
h)	bicie innych
i)	plotkowanie, obmawianie
j)	złe myślenie o innych
k)	życzenie innym wszystkiego najgorszego
l)	brak reakcji na krzywdę wyrządzaną innym
3)	Z jakimi agresywnymi zachowaniami zetknąłeś się na terenie szkoły? Jak często?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
4)	Kto najczęściej był ich ofiarą? Możesz podkreślić kilka odpowiedzi.
a)	Uczniowie z mojej klasy lub z klas równoległych
b)	Uczniowie młodsi
c)	Uczniowie starsi
d)	Dziewczęta
e)	Chłopcy
5)	Kto najczęściej był agresorem? Możesz podkreślić kilka odpowiedzi.
a)	Uczniowie z mojej klasy lub z klas równoległych
b)	Uczniowie młodsi
c)	Uczniowie starsi 
d)	Dziewczęta
e)	Chłopcy
6)	Czy twoim zdaniem w naszej szkole istnieje „fala”?
a)	Tak
b)	Nie
c)	Nie wiem

Jeżeli tak, to w czym się ona przejawia? Kto najczęściej jest agresorem, a kto ofiarą? Jak często spotykasz się z nią w szkole?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Co należałoby zrobić, aby w przyszłości nie było tego zjawiska? Kto miałby to robić?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
7)	Czy osobiście doświadczasz agresji ze strony twoich koleżanek lub kolegów?
a)	Tak
b)	Nie
c)	Trudno powiedzieć
Jeżeli tak, to w czym się ona przejawia? Kto najczęściej jest agresorem? Jak często?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Czy próbowałeś  prosić kogoś o pomoc? Kogo? Z jakim skutkiem?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
8)	Co robisz, aby nie doświadczać przemocy ze strony innych?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
9)	Czy twoim zdaniem należy reagować na zło, które dotyka innych?
a)	Tak
b)	Nie
c)	Nie mam zdania
10)	 Co ty możesz zrobić, aby zapobiegać agresji?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
11)	 Co sądzisz o przebaczaniu tym, którzy nas prześladują?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
12)	Co chciałbyś jeszcze dodać na ten temat?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Załącznik Nr 2.

Jaki jestem?
   Pogodny ---------------------------- Ponurak
Uporządkowany ---------------------------- Zapaleniec
 Rządzący --------------------------- Uległy
    Współczujący --------------------------- Bezwzględny
Konfliktowy --------------------------- Zgodny 
Leniwy ---------------------------- Pracowity
Koleżeński --------------------------- Egoista

LEKCJA 2 

Temat: 	Co to jest agresja?

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Rozpoznaje agresywne zachowania
•	Potrafi wymienić przyczyny, objawy i skutki agresji
•	Podaje definicję agresji
•	Charakteryzuje własne zachowanie pod kątem skłonności do agresji
Sposoby realizacji celów: „burza mózgów”, praca frontalna, psychotest, mini wykład.
Środki dydaktyczne: kartki papieru A-4, tablica, kreda, zeszyt ucznia, formularz psychotestu.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Zapoznanie uczniów ze sposobem realizacji tematu zajęć.
Rozwinięcie:
3.	Definicja terminu „agresja”.
a.	Na kartkach papieru (lub w zeszycie) metodą „burzy mózgów” uczniowie przygotowują dużą ilość skojarzeń ze słowem „agresja” (może być praca indywidualna lub grupowa) – czas: 5 minut

b.	Nauczyciel na tablicy, a uczniowie w zeszytach przygotowuje tabelkę:
Agresja	
Przyczyny	Objawy	Skutki	

	

c.	Klasa pod kierunkiem nauczyciela wspólnie zbiera wszystkie skojarzenia i klasyfikuje do poszczególnych obszarów
d.	Na podstawie zebranych informacji klasa buduje definicję agresji, na przykład:
”Agresja jest to zachowanie mające na celu wyrządzenie krzywdy, szkody, straty, bólu innym lub sobie samemu.”

Należy zadbać, aby uświadomić uczniom szeroki wachlarz objawów agresywnego zachowania, fakt istnienia agresji fizycznej i słownej, bezpośredniej i pośredniej. Należy zwrócić uwagę, że agresja może być skierowana również przeciwko sobie (autoagresja) oraz że można przenosić doświadczanie agresji na innych. Jest to zawsze działanie celowe.
4.	Czy przejawiam zachowania agresywne?
a.	Uczniowie otrzymują arkusz testowy (załącznik Nr 3) i wypełniają go indywidualnie. Przed rozpoczęciem ćwiczenia należy wyjaśnić, iż jego celem jest umożliwienie analizy własnych zachowań i sprawdzenie, czy charakteryzują się one skłonnością do przejawiania agresji w różnych sytuacjach społecznych. Uczniowie mają okazję zobaczyć, jak odreagowują własne emocje i doświadczenia. Ważne jest, aby podkreślić, iż sami będą analizować swoje odpowiedzi, w związku z czym winni starać się odpowiadać zgodnie z prawdą. 
(Możliwa jest też wersja, w której nauczyciel głośno odczytuje punkty testu, a uczniowie wyniki zapisują w zeszycie.)
b.	Należy zadbać, aby uczniowie dowiedzieli się, że mają prawo do wyrażania swoich uczuć, ale nikt nie dał im prawa do agresji, czyli krzywdzenia innych. Należy też podać istotne informacje dotyczące źródeł agresji i pokazać, że jest ona naturalną reakcją pojawiającą się w szczególnych sytuacjach. Nie można ją z naszego życia usunąć, ale można ją socjalizować.
Zakończenie: Nauczyciel krótko podsumowuje wykonaną przez uczniów pracę i zapowiada kontynuację programu na następnej lekcji.

Załącznik Nr 3.
Czy zachowujesz się agresywnie?

Przeczytaj uważnie poniższe stwierdzenia i określ swój stosunek do nich następująco:
•	Jeżeli zgadzasz się ze stwierdzeniem, otocz kółkiem odpowiedź T (tak).
•	Jeżeli się z nim nie zgadzasz, wybierz odpowiedź N (nie).

1.	Zawsze mówię każdemu, co o nim myślę, nawet jeśli to jest przykre. ………….T   N
2.	Niestety, nie cieszę się zaufaniem kolegów. …………………………………………..T   N
3.	Często zdarza mi się plotkować na temat innych. …………………………………. T   N
4.	Kiedy jestem zdenerwowany, używam dosadnych słów. …………………………. T   N
5.	Nie jest trudno wyprowadzić mnie z równowagi. …………………………………….T   N
6.	Nieraz mam ochotę „przyłożyć” komuś. ………………………………………………. T   N
7.	Uważam, że każdy ma prawo do wyrażania przykrych emocji w szkole. ……… T   N
8.	Zdarza mi się reagować na agresję agresją. …………………………………………. T   N
9.	Zdarza mi się robić uszczypliwe uwagi wobec osób, których nie lubię. ………. T   N
10.	Z reguły nie potrafię kontrolować przejawów złości u siebie. …………………… T   N
11.	Często prowokuję do konfliktów (także bójek) w szkole. ………………………….. T   N
12.	Lubię, gdy inni się mnie boją.……………………………………………………………. T   N
13.	Gdy mnie wyprowadzą z równowagi, mogę uderzyć. ………………………………. T   N
14.	Zdarza mi się śmiać z porażek innych. ……………………………………………….. T   N
15.	Łatwo mnie obrazić. ……………………………………………………………………….. T   N
16.	Zawsze rewanżuję się za doznane krzywdy. …………………………………………. T   N
17.	Mówią mi, że zagrażam innym. …………………………………………………………. T   N
18.	Często jestem karany za swoje niewłaściwe zachowanie w szkole. …………….. T   N
19.	Nie zależy mi na dobrej opinii innych. ………………………………………………… T   N
20.	Liczą się ze mną tylko dlatego, że się mnie boją. …………………………………… T   N

Jeżeli odpowiesz „tak” na większość stwierdzeń, możesz uznać, że często przejawiasz zachowania agresywne. Powinieneś więc popracować nad swoimi reakcjami emocjonalnymi.

LEKCJA 3 

Temat: 	Rozpoznawanie, nazywanie i wyrażanie uczuć.

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Rozpoznaje i nazywa uczucia
•	Wyraża swoje uczucia i rozróżnia emocje, których doświadczają inni
Sposoby realizacji celów: „mowa ciała”, praca w grupie, odgrywanie ról, praca frontalna, podróż w wyobraźni.
Środki dydaktyczne: kartki papieru A-4, flamastry, tablica, kreda, zeszyt ucznia, kartki z nazwami uczuć, treść opowiadania.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Uczniowie siedząc w kręgu, kolejno powtarzają zdanie: „Gdy się cieszę, robię tak …” (mową ciała – mimiką twarzy i gestami – oraz wydając okrzyki, pokazują, jak się zachowują, gdy są radośni).
Rozwinięcie:
5.	Nazywanie i klasyfikacja uczuć.
a.	Nauczyciel proponuje uczniom, żeby wspólnie zastanowili się, jakie uczucia odgrywają ważną rolę w życiu człowieka. Dzieli klasę na kilka grup 4-5 osobowych.
b.	Uczniowie zapisują na otrzymanych kartkach papieru nazwy uczuć, a następnie porządkują je, podkreślając jasnym kolorem uczucia, które można określić jako przyjemne, a ciemnym – przykre.
6.	Odgrywanie ról.
a.	Uczniowie losują od nauczyciela kartki z nazwami uczuć, np. smutek, strach, zdziwienie, lęk, radość, zachwyt, wstręt, złość, nienawiść, zazdrość (załącznik Nr 4).
b.	Każdy z nich kolejno za pomocą mimiki twarzy prezentuje dane uczucie, a reszta klasy odgaduje, co to za uczucie.
c.	Po prezentacji uczniowie dzielą się przemyśleniami na temat, czy łatwiej było zgadywać, czy wyrażać uczucia.
d.	Nauczyciel uświadamia uczniom fakt, że ludzie wyrażają emocje bądź podobnie, bądź inaczej (inaczej okazują i inaczej odczytują uczucia innych). Dodaje, że warto dopytywać daną osobę, co w danej chwili czuje, ponieważ dzięki temu ma możliwość skonfrontowania własnego wyobrażenia z rzeczywistością.

7.	Opowiadanie (podróż w wyobraźni).
a.	Nauczyciel czyta klasie historyjkę. Uczniowie, słuchając, wyobrażają sobie, co czują bohaterowie opowiadania, wczuwając się w ich sytuację (można włączyć podkład muzyczny).
”Przygoda w tramwaju”
Był zimny, październikowy dzień. Na przystanku tramwajowym stałą Iwona z Robertem. Razem z grupką innych osób czekali na spóźniający się tramwaj, kiedy nagle od strony centrum handlowego dobiegła do przystanku – jakby przed czymś uciekając – zdyszana matka z dzieckiem, znajoma Iwony. Okazało się, że robiła zakupy w supersamie, gdy zaczepiła ją grupa pijanych chłopaków. Zaraz za kobietą przybyła też na przystanek grupa rozbawionych wyrostków.
Nadjechał tramwaj. Wszyscy szybko doń wsiedli, po czym z niepokojem zaczęli przesuwać się na przód pojazdu – jak najdalej od pijanego towarzystwa.
Jeden z chłopaków podszedł do matki z dzieckiem i zaczął ją zaczepiać. Wystraszona kobieta, nie wiedząc jak wybrnąć z kłopotliwej sytuacji, spojrzeniem próbowała powiedzieć znajomej parze, że potrzebuje pomocy. Zaczęła się przesuwać w ich kierunku. Pijany nie dawał jednak za wygraną. Zaczepiał dziecko kobiety, próbował zaglądać do jej torby z zakupami. Robert stanął między chłopakiem a matką, prosząc natrętnego młodzieńca, by dał jej spokój. Pijany nie zwracał jednak uwagi na prośby Roberta. Inni pasażerowie tramwaju udawali, że nie widzą całej sytuacji.
b.	Nauczyciel omawia z uczniami opowiadanie zwracając uwagę na rozpoznawanie uczuć. Zadaje pytania:
- Co czuła matka, którą zaczepiali pijani chłopcy?
- Co czuł Robert, kiedy próbował bronić kobiety?
- Co mogli czuć inni pasażerowie tramwaju, którzy udawali, że nie widzą kłopotów kobiety?
- Co czuli pijani chłopcy, którzy zaczepiali kobietę?
Uczniowie dzielą się innymi swoimi spostrzeżeniami na temat uczuć bohaterów opowiadania.
Zakończenie: Uczniowie kończą następujące zdanie: „Dzisiaj na lekcji ważne dla mnie było …”

Załącznik Nr 4.
Lista uczuć
Smutek
Strach
Zdziwienie
Lęk
Radość
Zachwyt
Wstręt
Złość
Nienawiść
Zazdrość
Ból
Szczęście

Smutek
Strach
Zdziwienie
Lęk
Radość
Zachwyt
Wstręt
Złość
Nienawiść
Zazdrość
Ból
Szczęście

Smutek
Strach
Zdziwienie
Lęk
Radość
Zachwyt
Wstręt
Złość
Nienawiść
Zazdrość
Ból
Szczęście

LEKCJA 4 

Temat: 	Moje sposoby odreagowywania przykrych emocji

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Analizuje swoje sposoby odreagowywania przykrych emocji
•	Wie, co hamuje agresję
•	Umie bezpiecznie odreagowywać swoje emocje
•	Potrafi przyjmować krytykę bez długich poprzedzających usprawiedliwień
Sposoby realizacji celów: Test niedokończonych zdań, pogadanka, rozmowa przy pomocy formuł, podróż w wyobraźni, rysunek.
Środki dydaktyczne: kartki papieru A-4, flamastry, kredki, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Nauczyciel krótko zapowiada temat i określa sposób, w jaki będzie realizowany. Prosi o aktywne włączenie się do pracy i dyscyplinę.

Rozwinięcie:
8.	Analiza własnych sposobów odreagowywania przykrych emocji.
a.	Uczniowie kończą zdania: (może być w zeszycie lub na oddzielnej kartce)
Gdy jestem zły, wściekły, to …………………………………………………………………
Gdy mnie ktoś zrani, to …………………………………………………………………………
Kiedy się boję, to ……………………………………………………………………………………
Gdy inni śmieją się ze mnie, to ……………………………………………………………
Gdy mnie ktoś atakuje, to ……………………………………………………………………
b.	Podane przez uczniów sposoby radzenia sobie w powyższych sytuacjach zapisywane są na tablicy lub dużym arkuszu papieru.
c.	Wspólnie z uczniami nauczyciel analizuje powstałą listę pod katem tego, czy są to zachowania społecznie akceptowane czy nie, czy są skuteczne oraz czy nie zagrażają prawidłowym relacjom uczniów z innymi.
d.	Należy przekazać informację, że ludzie wypracowują sobie własne sposoby odreagowywania napięć. Ich źródła są różnorodne. Agresję hamuje:
•	Uznawane wartości i zasady moralne
•	Akceptacja przyjętych reguł życia społecznego

•	Wyuczone, akceptowane społecznie formy rozładowywania napięć.
•	Umiejętność wczucia się w sytuację innych osób (empatia).

9.	Umiejętność przyjmowania krytyki.
a.	Nauczyciel proponuje uczniom ćwiczenie, w którym mogą nauczyć się odreagowywać złość wywołaną zachowaniami kolegów. Aby podczas zabawy uniknąć nieporozumień między uczniami, nauczyciel proponuje obowiązujące formuły (zapisane na arkuszu szarego papieru lub na tablicy): 
- Chciałbym, abyś miał długie i piękne życie, ale denerwuje mnie w tobie …
- Dziękuję, że mi to powiedziałeś, ale pozwól mi być sobą.
b.	Chętny uczeń zwraca się do osoby siedzącej po jego prawej stronie słowami pierwszej formuły, których treść uzupełnia, mówiąc o tym, co złości go w jego koledze, np.:
- Tomek, chciałbym, żebyś miał długie i piękne życie, ale złości mnie, kiedy wolno chodzisz podczas naszych wspólnych spacerów.
Tomek odpowiada danej osobie słowami drugiej formuły:
- Dziękuję, że mi to powiedziałeś, ale pozwól mi być sobą.
Następnie Tomek treść pierwszego zdania kieruje do osoby siedzącej po jego prawej stronie, itd.
c.	Omówienie ćwiczenia – rundka. Propozycje pytań do uczniów:
- Czy sprawiało wam trudność krytykowanie kolegów?
- Czy łatwiej jest uzupełniać treść pierwszej formuły, czy wypowiadać drugą?
- Co było dla was łatwe w tym ćwiczeniu?
- Co sprawiło wam trudności?

10.	Ekspresja złości (podróż w wyobraźni). może być na podkładzie muzycznym.
a.	Uczniowie przypominają sobie sytuację, w której ostatnio czuli złość. Następnie próbują sobie wyobrazić tę złość kierując się podpowiedziami nauczyciela:
- Czy tę sytuację widzicie w jasnych, czy w ciemnych kolorach?
- Czy jest ona daleko, czy blisko was?
- Czy jest trójwymiarowa, czy przypomina wam slajd?
b.	Uczniowie rysują dowolną techniką wyobrażoną sytuację, odpowiednio dobierając kolory (te, które najlepiej wyrażą uczucia, jakich wówczas doświadczali). Podpisane imieniem obrazki kładą w kręgu.
c.	Rundka zwrotna – pytania nauczyciela:
- Czy trudno było wam wyobrazić sobie sytuację, w której odczuwaliście złość?
- Czy mieliście problem z wyborem kolorów?
- Co czuliście podczas wizualizacji?
- Co czuliście rysując wyobrażoną sytuację?
- Co czujecie teraz?

Zakończenie: Uczniowie kończą następujące zdanie: „Dzisiaj na lekcji ważne dla mnie było …”

Uwaga: Ze względu na ograniczoną ilość czasu na lekcji – spośród trzech podanych ćwiczeń należy zrealizować przynajmniej dwa.

LEKCJA 5 

Temat: 	Jak powstaje agresja?

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Zna mechanizm powstawania agresji
•	Potrafi wyodrębnić cztery etapy powstawania agresji
•	Zna przyczyny agresji
Sposoby realizacji celów: analiza opowiadania – praca w grupie, pogadanka.
Środki dydaktyczne: arkusz papieru z treścią opowiadania, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Nauczyciel krótko zapowiada temat i określa sposób, w jaki będzie on realizowany. Prosi o aktywne włączenie się do pracy i dyscyplinę.
Rozwinięcie:
11.	Mechanizm powstawania agresji – analiza opowiadania o Łukaszu.
a.	Nauczyciel dzieli klasę na grupy i czyta opowiadanie w czterech etapach, przerywając po każdym i polecając grupom przeanalizować rozwijającą się akcję – zadaje pomocnicze pytania. Po przedyskutowaniu grupy kolejno przestawiają swoje odpowiedzi – w trakcie czytania opowiadania.

Opowiadanie o Łukaszu

I. Łukasz został zaproszony przez kolegę na urodziny. Ogromną przyjemność sprawia mu przebywanie w towarzystwie przyjaciół.
                                 pytanie dla grup: Co przeżywa Łukasz?
 
II. Łukasz wie, że na przyjęciu urodzinowym będzie dziewczyna, która mu się podoba. Marzy o tym, żeby się z nią spotkać i porozmawiać.
                                 pytania dla grup: Co przeżywa Łukasz?
                                  Jak zmieniły się jego odczucia i dlaczego?

III. Wreszcie nadszedł dzień przyjęcia urodzinowego. Gdy Łukasz zamierzał udać się do kolegi na urodziny, mama poprosiła go o pomoc w uporządkowaniu ogródka. Łukasz wiedział, że dopóki nie skończy pracy w ogrodzie, nie będzie mógł udać się na przyjęcie. Zaskoczony, nie wiedział, co mógłby zrobić, by pójść na urodziny.
                               pytania dla grup: Co teraz przeżywa Łukasz?
                                 Jak zmieniły się jego odczucia i dlaczego?

IV.  Łukasz zdenerwowany wybiega z domu do ogrodu i z furią wyrywa różę z ziemi. Krzycząc, wypowiada pod adresem mamy obraźliwe słowa.
                              pytania dla grup: Co teraz przeżywa Łukasz?
                                 Jak zmieniły się jego odczucia i dlaczego?

b.	Pogadanka: Nauczyciel rozmawia z uczniami na temat agresywnego zachowania Łukasza oraz przyczyn, które spowodowały, że zareagował w tak negatywny sposób na prośbę mamy.
c.	Etapy powstawania agresji: nauczyciel wspólnie z uczniami wyodrębnia cztery etapy powstawania agresji:
I etap – Pojawia się cel, który ktoś chce osiągnąć. Na tym etapie nie istnieje ryzyko agresji, bo poziom pobudzenia jest niski.
II etap – Pojawia się stan pobudzenia emocjonalnego, który jest uwarunkowany chęcią osiągnięcia celu.
III etap – Pojawia się przeszkoda, która uniemożliwia osiągnięcie celu. Człowiek doświadcza frustracji.
IV etap – Uczucie frustracji przeradza się w złość. Istnieje ryzyko, że człowiek będzie zachowywał się agresywnie.
d.	Pogadanka: panowanie nad agresją. Uczniowie siedzą w kręgu. Nauczyciel przypomina klasie opowiadanie o Łukaszu. Prosi uczniów, aby się zastanowili nad poniższymi pytaniami:
- Jak mogłyby się potoczyć wydarzenia, gdyby Łukasz nie zachował się agresywnie?
- Co i w którym momencie mógł zrobić Łukasz, by nie doszło do tej sytuacji?
e.	Praca w parach: uczniowie w parach rozmawiają nad o własnych doświadczeniach związanych z kontrolowaniem agresji. 
Propozycje pytań dla uczniów:
- Co wpłynęło na to, że zachowaliście się agresywnie w sytuacji, w której czuliście złość?
- Jak się wtedy zachowaliście?
- Co wtedy czuliście?

Zakończenie: Uczniowie kończą następujące zdanie: „Dzisiaj na lekcji ważne dla mnie było …”

LEKCJA 6 

Temat: 	Dlaczego zachowujemy się agresywnie?

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Zna różne przyczyny agresywnych zachowań
•	Wie, jakie korzyści daje agresja
•	Potrafi przepracować zachowania agresywne na nieagresywne

Sposoby realizacji celów: analiza sytuacji – praca w grupie, pogadanka.
Środki dydaktyczne: teksty modelowych sytuacji opisujących zachowania agresywne, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Nauczyciel krótko zapowiada temat i określa sposób, w jaki będzie on realizowany. Prosi o aktywne włączenie się do pracy i dyscyplinę.
Rozwinięcie:
12.	Analiza zachowań agresywnych i przepracowanie ich na nieagresywne.
a.	Nauczyciel dzieli klasę na cztery grupy i rozdaje teksty opisujące sytuacje agresji (załącznik Nr 5). Prosi uczniów o przygotowanie odpowiedzi na pytania znajdujące się pod opisem sytuacji.
b.	Uczniowie w grupach prowadzą dyskusję na temat motywów agresywnych zachowań bohaterów i próbują zamienić je na takie, które nie stanowią zagrożenia dla innych (nie są agresywne).
c.	Poszczególne grupy na forum prezentują wyniki pracy. Inni uczniowie ewentualnie uzupełniają swoimi pomysłami czy uwagami.
d.	Pogadanka: w rozmowie z uczniami nauczyciel stara się pokazać, że zachowanie agresywne przynosi konkretne korzyści i dlatego łatwo się utrwala. Podkreśla, że jesteśmy agresywni, aby:
•	Coś dostać
•	Zwrócić na siebie uwagę
•	Zademonstrować swoją władzę
•	Manipulować innymi
•	Wyładować złość
•	Odreagować krzywdę
•	Odreagować strach

13.	Kto może zostać „kozłem ofiarnym” – wykład nauczyciela.
Nazwa „kozioł ofiarny” pochodzi ze starożytnego Izraela. W święto Jom Kippur kapłani kładąc dłonie na głowach kozłów i jednocześnie wymieniając grzechy, symbolicznie oczyszczali z nich ludzi, wypędzając biedne zwierzęta na pustynię. Nie wolno było im w żaden sposób pomóc – taki kozioł musiał zginąć. 
Ludzki „kozioł ofiarny”, to ktoś, kto nie ponosi winy za to, że jest prześladowany.
a.	Kto jest kandydatem na kozła ofiarnego?
Najłatwiej stać się ofiarą przemocy, okrucieństwa, brutalności, jeśli:
•	Jest się kimś bezsilnym, nie potrafiącym obronić się samemu, np. jest się wyraźnie słabszym fizycznie, mniejszym.
•	Demonstruje się bezradność w różnych sytuacjach i łatwo uznać tę osobę za ofiarę losu.
•	Ma się jakieś widoczne defekty, np. otyłość, wadę wymowy, fizyczną ułomność.
•	Prowokuje się niechcący agresję otoczenia swoim nieprzemyślanym zachowaniem.
•	Jest się osobą nie lubianą z racji przynależności do inne rasy (czarnej, żółtej), religii, warstwy społecznej (biedni – zamożni – bardzo bogaci, pochodzący ze wsi – z miasta, inteligenci – robotnicy – chłopi).
•	Jest się innym niż większość, przez co wyróżnia się z grupy, np. jest się prymusem, niepełnosprawnym, ma się bardzo dużo lub bardzo mało włosów, itd. – powód „inności” może być błahy, śmieszny, dziwaczny.
•	W grupie (klasie) panuje norma przyzwolenia i akceptowania zachowań polegających na nękaniu i prześladowaniu.
b.	Dlaczego prześladujemy innych ludzi?
Powodów, dla których zachowujemy się agresywnie jest wiele. Wymieńmy niektóre z nich:
•	Często zaczynamy dręczyć innych, bo tak nam każą silne osoby i zwyczajnie im ulegamy, żeby samemu nie stać się obiektem ich prześladowań. Powodem jest zatem zwykłe tchórzostwo.
•	Zasada: „Kto nie jest z nami, jest przeciw nam” obowiązuje w wielu grupach społecznych, a także, niestety, w niektórych szkolnych klasach.
•	Zdarza się, że obserwując agresywnych dorosłych naśladujemy bezmyślnie ich zachowania, po czym agresja staje się nawykiem.
•	Czasem prześladujemy innych, bo jesteśmy nieszczęśliwi i staramy się w ten sposób wyładować swój gniew i smutek – sądząc, że poczujemy się lepiej.
•	Karani, upokarzani, poniżani lub po prostu nie kochani – staramy się zemścić, a ponieważ boimy się wziąć odwet na zbyt silnych prześladowcach lub obojętnych wobec nas rodzicach, katujemy kozły ofiarne.
•	Czasami dręczymy innych z nudów, dla zabicia czasu, bo nie umiemy sensownie go sobie zorganizować i nie potrafimy rozwijać swoich zainteresowań.
•	Częstym powodem agresji wobec ludzi jest niewłaściwy system wartości (np.: „Nie ma niczego złego w wyśmiewaniu kogoś czy biciu go – tak śmiesznie wygląda, gdy widać, że ktoś się boi.”). Brak wrażliwości towarzyszy tu uczuciowej patologii, polegającej na braku współczucia i doznawaniu radości z powodu cudzej krzywdy.
•	Okrucieństwo wobec kolegów i koleżanek może wynikać z bezmyślności, czyli braku zdolności przewidywania skutków własnych działań, np. tego, że osoba dręczona w 

końcu znajdzie sposób, żeby się zemścić. Agresywne osoby rzadko myślą o tym, że w końcu zostaną ukarane.
•	Bezmyślnością jest też atak na ludzi nie z powodu ich cech, a z racji ich przynależności do grupy, do której jesteśmy uprzedzeni (np. Romów, Rumunów, Niemców, kibiców innej drużyny, chłopców z innego miasta). Stosowanie zasady odpowiedzialności zbiorowej świadczy o prymitywizmie myślenia. Uprzedzenie jest wrogą postawą, opartą nie na własnych doświadczeniach, a na zasłyszanych, często bezpodstawnych, fałszywych informacjach.
•	Powodem nękania kogoś może być także pragnienie sprawowania władzy i upajania się własną siłą. Goryl też jest silny, ale czy ktoś o zdrowych zmysłach chciałby być podobnym do goryla?
Wyładowywanie agresji na ludziach poniża i z czasem powoduje trwałe upośledzenie osobowości.

Zakończenie: Uczniowie kończą następujące zdanie: „Dzisiaj na lekcji ważne dla mnie było …”

Załącznik Nr 5.
Sytuacja 1. 
Patrycja rywalizowała z Ewą w nauce, ale Ewa była ciągle lepsza. Wszyscy ją lubili. Była pogodna, uczynna, towarzyska. Ostatnio Patrycja zauważyła także, że ich wspólna koleżanka Ania częściej spędza czas z Ewą niż z nią. To ją irytowało. W złości opowiedziała w zaufaniu największej plotkarce klasowej wymyśloną historię, że podobno na obozie wakacyjnym złapano Ewę na kradzieży. Informacja szybko się rozeszła.

•	Przeanalizuj sytuację i ustal motywy działania Patrycji.
•	Jak Ewa może zareagować na tę sytuację:

Agresywnie:……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Nieagresywnie:………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Sytuacja 2.
Kamil jest często bity w domu. Ma ojca alkoholika, który bywa rzadko trzeźwy. Robi awantury w domu matce i dzieciom. Kiedy wpada w szał, chłopiec z matką i rodzeństwem uciekają do sąsiadki. Bywa i tak, że po wielkich awanturach nocnych Kamil nie sypia ze strachu i bólu. Kiedy przychodzi do szkoły, trzeba mu schodzić z drogi. Jest drażliwy i wybuchowy. O jego sytuacji w domu nikt nie wie. Wczoraj Piotrek wyśmiał go głośno, gdy nauczycielka poprosiła, aby Kamil przeczytał fragment z podręcznika. Często się mylił i miał trudności z odczytywaniem długich wyrazów. Kamil na przerwie zaatakował Piotrka. Porządnie mu przyłożył.

•	Przeanalizuj sytuację i podaj motywy działania Kamila.
•	Kto tu jest agresorem i dlaczego? 
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
•	Jak Kamil mógł zareagować nieagresywnie (asertywnie)?
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Sytuacja 3.
Andrzej dostał jedynkę z semestralnego sprawdzianu z matematyki. Sytuacja jest poważna, bowiem jest zagrożony niepromowaniem. Ojciec nic nie wie o jego kłopotach, nie rozumie, jak można nie umieć matematyki. Postanowili razem z mamą, że mu o tym nie powiedzą, bo Andrzej postara się poprawić oceny. Nie wyszło, choć bardzo się starał. Teraz zupełnie nie wie, co ma robić. Przygnębiony wyszedł na boisko. Tam zupełnie niechcący potrącił go jeden z maluchów biegający z grupką kolegów. Andrzej złapał małego i zaczął go bić. Sytuacja wyglądała groźnie. Interweniował nauczyciel matematyki, który właśnie dyżurował na boisku. Rozdzielił chłopców i powiedział do Andrzeja, że nie dość, że nic nie umie, to jeszcze zachowuje się jak łobuz.

•	Przeanalizuj sytuację i ustal motywy działania Andrzeja.
•	Kto tu jest agresorem i dlaczego?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
•	Jaka mogła być nieagresywna reakcja Andrzeja na boisku?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Sytuacja 4.
Asia znalazła w książce od polskiego list pełen obelg i wyzwisk skierowany do niej. Nie było nadawcy, ale należało sądzić, że to ktoś z klasy. Zaniosła go wychowawczyni. Pani bardzo się przejęła listem. Była oburzona jego treścią. Rozmawiała z wieloma osobami w klasie. Udało jej się znaleźć autorki listu, choć nie było to łatwe. Paulina i Marta przyznały się. Nauczycielka poinformowała je przy całej klasie, że ich zachowanie uważa za naganne i obniża im ocenę z zachowania do nieodpowiedniej. Wściekłe na Asię rozpowiadały po całej szkole, że jest lizusem i donosicielką.

•	Przeanalizuj sytuację i określ motywy działania osób w niej występujących.
•	Kto tu jest agresorem i dlaczego?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
•	Oceń zachowanie Asi:
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

LEKCJA 7 

Temat: 	Jak sobie radzić z agresją i przemocą?

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Potrafi powiedzieć „nie” w sytuacjach, w których inni go namawiają
•	Wie, co potęguje agresję u innych
•	Wie, jak bronić się przed agresją
•	Potrafi przeciwdziałać agresji
Sposoby realizacji celów: zabawa „Marionetka”, miniwykład, praca w grupie.
Środki dydaktyczne: plansza „Sześć sposobów odmawiania”, opisy sytuacji, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Nauczyciel krótko zapowiada temat i określa sposób, w jaki będzie on realizowany. Prosi o aktywne włączenie się do pracy i dyscyplinę.
Rozwinięcie:
14.	 Sposoby odmawiania – zabawa „Marionetka”
a.	Nauczyciel proponuje uczniom zabawę, dzięki której będą mogli zrozumieć, że niektórzy ludzie nie potrafią innym odmawiać, bronić swojego zdania. Prosi, by ochotnik stanął w środku kręgu i odegrał w zabawie rolę marionetki. Pozostali uczniowie podchodzą do aktora i przez pięć minut bawią się jego ciałem, zmieniając „marionetce” układ rąk, nóg (należy czuwać, by nie przesadzano w tej zabawie).
b.	Po zakończeniu zabawy uczeń „marionetka” dzieli się swoimi odczuciami w czasie odgrywania roli. Na temat zabawy wypowiadają się także inne osoby. Zastanawiają się, czy robienie czegoś wbrew własnej woli jest przyjemne.
c.	Nauczyciel posługując się wcześniej przygotowaną planszą „Sześć sposobów odmawiania” (załącznik Nr 6) wyjaśnia , w jaki sposób mogą wykorzystać przedstawione na niej strategie odmawiania w życiu codziennym:
•	Powiedz „nie”.
•	Zmień temat.
•	Odejdź.
•	Zignoruj propozycję.
•	Podsuń lepszy pomysł.
•	Powiedz coś śmiesznego.

15.	Uczenie się odmawiania agresorom  (to ćwiczenie można przeprowadzić w formie psychodramy) 

a.	Nauczyciel dzieli klasę na grupy 4-5 – osobowe. Każda z grup otrzymuje tekst – opis sytuacji, w której jedna osoba jest nakłaniana do określonego postępowania (załącznik Nr 7). Uczniowie mają za zadanie sformułować na podstawie otrzymanego tekstu odpowiedź odmowną, adekwatną do opisanej sytuacji (czas przeznaczony na realizację zadania – 5 minut).
b.	Poszczególne grupy kolejno prezentują klasie swój tekst oraz własne propozycje rozwiązania problemów w nich przedstawionych.
c.	Omówienie: uczniowie dzielą się odczuciami, które towarzyszyły im w trakcie ćwiczenia.

Przykłady sytuacji:
Sytuacja A: Ania z Kasią dokuczają Beacie. Próbują namówić Asię, aby także dokuczała koleżance. Asia nie chce zachowywać się wobec Beaty tak, jak Ania i Kasia, ponieważ zdaje sobie sprawę, że jest to przemoc. Co w tej sytuacji powinna zrobić Asia?

Sytuacja B: Koledzy z klasy Marka kradną sąsiadom jabłka z sadu. Namawiają Marka, by się do nich przyłączył. Jak Marek może zareagować na propozycję kolegów?

Sytuacja C: Basia namawia Olę do wspólnych wagarów. Ola nie chce uciekać z lekcji, ponieważ boi się konsekwencji, które mogłyby z tego wyniknąć. Nie chciałaby też swoim postępowaniem sprawić przykrości rodzicom. Co Ola może zrobić w tej sytuacji?

Zakończenie: Podsumowując nauczyciel podkreśla, że odmawianie innym jest trudną sztuką. Życie codzienne przynosi wiele sytuacji, w których należy ludziom odmawiać. W pewnych sytuacjach nieumiejętność odmowy może przynieść dramatyczne skutki, np. gdy mamy do czynienia z sytuacją, w której dochodzi do przemocy, a także wtedy, gdy inni namawiają nas do zażywania środków uzależniających.

Uwaga: W trakcie lekcji lub na koniec można rozdać uczniom tekst pt. „Sposoby obrony przed agresją” (załącznik Nr 8).

Załącznik Nr 6.

Sześć sposobów odmawiania

1.	Powiedz „nie”.
2.	Zmień temat.
3.	Odejdź.
4.	Zignoruj propozycję.
5.	Podsuń lepszy pomysł.
6.	Powiedz coś śmiesznego.

Załącznik Nr 7.

Sytuacja A: Ania z Kasią dokuczają Beacie. Próbują namówić Asię, aby także dokuczała koleżance. Asia nie chce zachowywać się wobec Beaty tak, jak Ania i Kasia, ponieważ zdaje sobie sprawę, że jest to przemoc. Co w tej sytuacji powinna zrobić?

Sytuacja B: Koledzy z klasy Marka kradną sąsiadom jabłka z sadu. Namawiają Marka, by się do nich przyłączył. Jak Marek może zareagować na propozycję kolegów?

Sytuacja C: Basia namawia Olę do wspólnych wagarów. Ola nie chce uciekać z lekcji, ponieważ boi się konsekwencji, które mogłyby z tego wyniknąć. Nie chciałaby też swoim postępowaniem sprawić przykrości rodzicom. Co Ola może zrobić w tej sytuacji?

Sytuacja A: Ania z Kasią dokuczają Beacie. Próbują namówić Asię, aby także dokuczała koleżance. Asia nie chce zachowywać się wobec Beaty tak, jak Ania i Kasia, ponieważ zdaje sobie sprawę, że jest to przemoc. Co w tej sytuacji powinna zrobić?

Sytuacja B: Koledzy z klasy Marka kradną sąsiadom jabłka z sadu. Namawiają Marka, by się do nich przyłączył. Jak Marek może zareagować na propozycję kolegów?

Sytuacja C: Basia namawia Olę do wspólnych wagarów. Ola nie chce uciekać z lekcji, ponieważ boi się konsekwencji, które mogłyby z tego wyniknąć. Nie chciałaby też swoim postępowaniem sprawić przykrości rodzicom. Co Ola może zrobić w tej sytuacji?

Załącznik Nr 8.
Sposoby obrony przed agresją
Warunki wstępne:
•	Uświadomienie sobie faktu, że wolno się bać, a nawet należy, bo to ostrzeżenie, że może zdarzyć się coś złego. Tak zwana odwaga, to często po prostu oznaka braku wyobraźni lub przeraźliwego strachu przed etykietką tchórza i wyśmianiem przez rówieśników.
•	Zaakceptowanie faktu, że są ludzie, którzy lubią się bić, ale to nie znaczy, że zawsze musimy godzić się na rolę worka treningowego – mam prawo powiedzieć „Nie będę się z tobą bić, bez względu na to, co sobie o mnie pomyślisz”.
•	Przewidywanie negatywnych skutków na przykład włóczenia się po nocy w niebezpieczniej okolicy.
•	Właściwe rozpoznanie sytuacji jako groźnej i zareagowanie na jeden (lub kilka) z poniższych sposobów.
1.	Zaniechanie prowokowania agresji zaczepkami; chojrak, który szuka guza, w końcu go znajdzie.
2.	Zamiana postawy ofiary (potulnej, biernej i uległej – wyzwalającej często cudzy atak) na neutralną lub stanowczą, choćby przez wyprostowaną postawę ciała i kontakt wzrokowy, zdecydowany ton głosu, zamianę pozycji stojącej na siedzącą (często uspokaja przeciwnika).
3.	Unikanie jakiejkolwiek wymiany zdań z osobami pijanymi lub będącymi pod wpływem narkotyków.
4.	Przejście na drugą stronę ulicy czy drogi – unikanie konfrontacji z potencjalnym agresorem twarzą w twarz.
5.	W razie niebezpieczeństwa wydawanie z siebie możliwie jak najgłośniejszego okrzyku PALI SIĘ !!! Na okrzyk: RATUNKU ! ludzie często zamykają okna i drzwi.
6.	Ucieczka.
7.	Telefon na policję.
8.	Nauka używania w sytuacji zagrożenia miotacza pieprzu lub lakieru do włosów w sprayu.
9.	Trenowanie obrony przez uderzanie dłońmi i stopami we wrażliwe partie ciała napastnika.
10.	Nauka dowolnej techniki samoobrony – także w celu lepszej kontroli własnego lęku i złości oraz dla fizycznego wyżycia się, czyli rozładowania nadmiaru energii.
11.	Inicjowanie w klasie (po uprzednim omówieniu z wychowawcą) dyskusji na temat tolerancji, a zwłaszcza przyczyn szukania sobie kozłów ofiarnych.
12.	Ustne lub pisemne informowanie rodziców, nauczycieli, wychowawców, dyrekcji szkoły, redakcji lokalnych lub ogólnokrajowych pism, przedstawicieli radia i telewizji, policji – o zjawisku fali lub o pojedynczych przypadkach dręczenia uczniów słabszych przez silniejszych.

LEKCJA 8

Temat: 	Mój system wartości

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Uczy się rozpoznawać wartości
•	Określa podstawowe kategorie wartości
•	Wie, jaką funkcję pełnią wartości w życiu indywidualnym i społecznym
•	Odkrywa swój system wartości
Sposoby realizacji celów: Miniwykład, rozwiązywanie psychotestu.
Środki dydaktyczne: plansze z systemem wartości, psychotest, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Nauczyciel przedstawia katalog podstawowych wartości (załącznik Nr 9) 
i wyjaśnia, dlaczego są one istotne w życiu każdego człowieka.
Miniwykład o wartościach:
Preferowane przez nas wartości nadają sens naszemu życiu, są czynnikiem naszego rozwoju, stanowią o odrębności człowieka od innych istot żywych, są motorem działania, kryterium oceniania siebie i innych. Nie można mówić o skutecznym radzeniu sobie z agresją, jeśli nie będziemy odwoływać się do wartości.
Pytanie zasadnicze: Czym są wartości? Treść odpowiedzi uzależniona jest od tego, kto jej udziela. Inaczej odpowiedzi udzieli filozof, inaczej psycholog, socjolog, ekonomista. Na nasz użytek można stwierdzić, że wartością jest to, co dla nas najważniejsze, pożądane, cenne. (Definicję wpisać do zeszytu).
Nie różnimy się na ogół pragnieniem podstawowych wartości: dobra, piękna, miłości, szczęścia. To, co nas wyróżnia, to stopień zaangażowania w urzeczywistnianie tych wartości oraz sposób, w jaki je osiągamy. Urzeczywistnianie wartości mówi o nas, w jakim stopniu stajemy się sprawiedliwi, dobrzy, prawdomówni, szlachetni, prawi. Nasze odczucia, opinie, sądy, działania wobec pewnych wartości mówią innym o naszym systemie wartości. 
Każdy człowiek potrzebuje sensu, identyfikacji i motywacji do podejmowania działań i decyzji. Również każde społeczeństwo potrzebuje sensu, identyfikacji oraz legitymizacji dla podejmowania decyzji i działań. Stąd też wyszczególnia się dwa systemy wartości: osobowe i społeczne. 
Wśród wartości osobowych szczególne miejsce zajmują wartości ostateczne – nadające sens wszystkim dążeniom, dające odpowiedź na egzystencjalne pytania człowieka. 
Wartości społeczne traktowane są jako fundament społecznego porozumienia i zgody społecznej. Dzięki nim dana grupa społeczna może razem żyć, porozumiewać się, posiadać minimum integracji.
To, jakie wartości urzeczywistniamy, decyduje o naszym celu ostatecznym, o naszym człowieczeństwie, współdziałaniu z innymi, bogactwie nas samych, wkładzie w budowanie drugiego człowieka i otaczającej nas rzeczywistości.

Pytania dla uczniów:
•	Jakie wartości cenisz najbardziej?
•	Jakie wartości urzeczywistniasz?
•	Jaki jest twój system wartości?
Rozwinięcie:
16.	Mój system wartości.

a.	Uczniowie otrzymują kartki z parami zdań (załącznik Nr 10), z których wybierają to, które jest dla nich ważniejsze. Z każdej pary muszą wybrać tylko jedno zdanie.
b.	Podliczają, ile razy zakreślili określone numerkami zdania i wyniki wpisują w tabelkę.
c.	Porządkują zdania według częstotliwości zakreśleń – tworząc hierarchię zdań – co odpowiada ich hierarchii wartości (patrz tabela w załączniku Nr 10)

Zakończenie: Uczniowie kończą następujące zdanie: „Dzisiaj na lekcji ważne dla mnie było …”

Załącznik Nr 9.
Katalogi wartości

Wartości ostateczne
•	Wiara 
•	Religia
•	Zbawienie
•	Nadawanie sensu życia
•	Życie rodzinne
•	Szczęście osobiste
•	Szczęśliwa miłość
•	Miłość bliźniego
•	Likwidacja głodu i nędzy w świecie
•	Braterstwo między narodami
•	Praca dla społeczeństwa
•	Dobrobyt

Wartości podstawowe
•	Ojczyzna
•	Naród
•	Kościół
•	Patriotyzm
•	Niepodległość
•	Suwerenność
•	Praworządność
•	Tradycja narodowa
•	Prawda
•	Prawa człowieka
•	Godność człowieka
•	Wolność
•	Pokój
•	Tolerancja
•	Sprawiedliwość
•	Równość społeczna
•	Zabezpieczenie społeczne
•	Demokracja
•	Solidarność

Wartości życia codziennego
•	Zdrowie
•	Szczęście rodzinne
•	Sumienność
•	Uczciwość
•	Honor
•	Dom
•	Wspólnota
•	Stół
•	Chleb
•	Odpowiedzialność
•	Posłuszeństwo
•	Opanowanie
•	Rodzina
•	Cierpliwość
•	Odwaga
•	Dobroć
•	Czystość
•	Wierność
•	Samodzielność
•	Umiejętność bycia sobą
•	Lojalność
•	Wytrwałość
•	Gościnność
•	Poszanowanie cudzej własności
•	Uznanie u ludzi
•	Nauka
•	Wykształcenie
•	Praca nad sobą
•	Silny charakter
•	Bezinteresowność
•	Otwartość
•	Łagodność
•	Ufność
•	Uprzejmość
•	Udzielenie pomocy innym ludziom
•	Punktualność
•	Dyskrecja
•	Umiejętność przebaczania
•	Systematyczność
•	Stałość przekonań
•	Szacunek
•	Poszanowanie życia
•	Pokora
•	Dobroć
•	Wyrzeczenie
•	Jałmużna
•	Dobre obyczaje
•	Sława
•	Oszczędność
•	Praca
•	Pracowitość
•	Prawdomówność

Załącznik Nr 10.
Jakie wartości są dla mnie najważniejsze?

W każdej z podanych niżej par zdań zakreśl numer tego zdania, które jest dla ciebie ważniejsze. 
Musisz wybrać tylko jedno zdanie z każdej pary.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.

1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.
7 – Mieć przyjaciół.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
12 – Wszystko dobrze wykonywać.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
7 – Mieć przyjaciół.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

9 – Robić to, co uważam za słuszne.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.
7 – Mieć przyjaciół.

2 – Mieć wpływ na ludzi.
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

2 – Mieć wpływ na ludzi.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

2 – Mieć wpływ na ludzi.
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.

7 – Mieć przyjaciół.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

2 – Mieć wpływ na ludzi.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

2 – Mieć wpływ na ludzi.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.
2 – Mieć wpływ na ludzi.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.

5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.

3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.
4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
7 – Mieć przyjaciół.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.
12 – Wszystko dobrze wykonywać.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.
12 – Wszystko dobrze wykonywać.

9 – Robić to, co uważam za słuszne.
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.

9 – Robić to, co uważam za słuszne.
8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.

7 – Mieć przyjaciół.
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.

11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

9 – Robić to, co uważam za słuszne.
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.

6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.

10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
7 – Mieć przyjaciół.

7 – Mieć przyjaciół.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

7 – Mieć przyjaciół.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.
7 – Mieć przyjaciół.

7 – Mieć przyjaciół.
12 – Wszystko dobrze wykonywać.

8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.
8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.

9 – Robić to, co uważam za słuszne.
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.

11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

12 – Wszystko dobrze wykonywać.
9 – Robić to, co uważam za słuszne.

Podliczenie wyników

1.	Policz, ile razy zakreśliłeś 1, a następnie w poniższą tabelę, w rubrykę „Liczba zakreśleń” wpisz wynik przy zdaniu 1. Powtórz tę czynność dla wszystkich 12 zdań.
2.	Uporządkuj zdania według częstotliwości zakreśleń i w rubryce „Pozycja” wstaw 1 przy tym zdaniu, które uzyskało najwyższy wynik. Czynność tę powtórz – nadając kolejne numery zdaniom, które uzyskały kolejne wyniki. Gdy dwa zadnia mają taką samą liczbę powtórzeń – obydwu przypisz ten sam numer.
3.	Gdy już uporządkujesz hierarchię zdań, popatrz na prawą stronę tabeli i określ wartości dla ciebie najważniejsze od najwyższej do najniższej. Na przykład, gdy zdanie 10 zajmuje w twojej hierarchii pozycję 1, to znaczy, że najwyższą dla ciebie wartością jest porządek.
4.	Gdy masz jakieś wątpliwości co do sposobu obliczania wyników, poproś o pomoc twojego nauczyciela.

Zdanie	Liczba zakreśleń	Pozycja	Wartość	
1 – Mieć zapewnioną przyszłość dla siebie i mojej rodziny.			Bezpieczeństwo	
2 – Mieć wpływ na ludzi.			Wpływ	
3 – Aby inni ludzie dobrze o mnie myśleli.			Uznanie 	
4 – Robić coś dla mojej rodziny i innych ludzi.			Pomoc innym	
5 – Mieć tyle wolności, ile możliwe, aby robić to, na co mam ochotę.			Wolność	
6 – Często robić coś nowego i innego niż zwykle.			Nowe doświadczenie	
7 – Mieć przyjaciół.			Przyjaźń	
8 – Stworzyć miłą atmosferę w mojej rodzinie.			Życie rodzinne	
9 – Robić to, co uważam za słuszne.			Własne zasady	
10 – Utrzymywać wszystko w porządku i czystości.			Porządek	
11 – Mieć tyle ładnych rzeczy, ile to możliwe.			Bogactwo	
12 – Wszystko dobrze wykonywać.			Pracowitość 	

LEKCJA 9 
Temat: 	Twój obraz – Jego obraz.
Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Uświadamia sobie, że jest ukochanym dzieckiem Boga
•	Wzmacnia poczucie własnej wartości i godności
•	Akceptuje siebie takiego, jakim jest
Sposoby realizacji celów: refleksja nad Psalmem 8, miniwykład, pogadanka, praca indywidualna, praca w parach.
Środki dydaktyczne: Pismo Święte, teksty świadectw, kartki papieru A-4, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Modlitwa, refleksja.
a.	Nauczyciel określa temat lekcji, uczniowie zapisują go w zeszycie.
b.	Jeden z uczniów odczytuje Psalm 8 (załącznik Nr 11).
c.	Pytania do refleksji:
•	Jak oceniasz swoją wartość jako osoby (nie – ile warte są substancje chemiczne zawarte w twoim ciele, ubranie, czy makijaż)? Ty sam – ile jesteś wart?
•	Czy jesteś zadowolony z faktu uświadomienia sobie tego, kim jesteś?
•	Czy potrafisz Bogu powiedzieć: „Dziękuję Ci Boże, że stworzyłeś mnie tak cudownie”?
d.	Świadectwo Jodie Forster: „Najśmieszniejsze w mojej przyjaciółce jest to, że jest ona jedną z najpiękniejszych dziewczyn na świecie, lecz sama myśli, że jest niesamowicie brzydka. Uważa, że jej rysy są groteskowo zniekształcone. Dlatego właśnie nie potrafi zaufać nikomu, kto mówi jej, że ją kocha. Brzmi to tak: „Boże, jeśli Ty mnie kochasz, to musisz być naprawdę szalony”.

Rozwinięcie:
17.	Nasza wartość wobec Boga.
a.	Wykład (nauczyciela)
Gdy ludzie przyjmują Chrystusa, przyjmują nie tylko jakąś filozofię życiową. Nawiązują unikalną więź osobową ze swoim Stwórcą – jest to zjednoczenie, które umożliwia posiadanie pogłębionego poczucia własnej wartości. Chrześcijanie mogą powiedzieć, że Bóg wszechświata akceptuje ich i kocha. Mogą oni widzieć siebie jako dzieci Króla i działać w oparciu o tę królewskość. Kluczową potrzebą dzisiejszych ludzi jest pewność, że są oni ważni i kochani. A jednak środowisko coraz bardziej przekonuje nas, że nie posiadamy 

osobistego znaczenia – łatwiej dziś czuć się człowiekowi izolowanym, emocjonalnie oddzielonym, kółkiem w maszynie.
b.	Tekst Johna de Vinesa – czyta wybrany uczeń (Załącznik nr 11)
Odpowiedź na pytanie, ile jestem wart, decyduje o tym, czy jestem szczęśliwy, czy smutny, ożywiony, czy przygnębiony, zakochany w życiu, czy myślący o samobójstwie.
Jeżeli myślę, że jestem wartościowym człowiekiem, będę dobrze wywiązywał się z mojej pracy, będę lepszym małżonkiem, będę miał wspaniałe samopoczucie.
Lecz gdy będę myślał, że jestem bezwartościowy, nie będę miał motywacji do pracy i będę przekonany, że zepsuję wszystko, za co się wezmę.
c.	Czy jestem ważny dla Boga, dla Chrystusa? Praca indywidualna i w parach.
•	Uczniowie na oddzielnych kartkach (lub w zeszycie) wypisują pięć swoich silnych punktów (zalet) i pięć swoich słabych punktów (wad)
•	Uczniowie rozmawiają na ten temat w parach. 
•	Na potwierdzenie „sposobu myślenia o sobie samym” – „listonosz” tekstów biblijnych (załącznik 11) Należy podać uczniom parametry i niech szukają w Piśmie Świętym albo rozdać gotowe teksty: 
1P 1,18-19: „Wiecie bowiem, że z waszego, odziedziczonego po przodkach, złego postępowania zostali wykupieni nie czymś przemijającym, srebrem lub złotem, ale drogocenną krwią Chrystusa, jako baranka niepokalanego i bez zmazy.”
1Kor 6,20: „Za [wielką] bowiem cenę zostaliście nabyci. Chwalcie więc Boga w waszym ciele!”
Ps 139,13-14:
„Ty bowiem utworzyłeś moje nerki, 
Ty utkałeś mnie w łonie mej matki. 
Dziękuję Ci, że mnie stworzyłeś tak cudownie, 
godne podziwu są Twoje dzieła. 
I dobrze znasz moją duszę,
Flp 4,8: „W końcu, bracia, wszystko, co jest prawdziwe, co godne, co sprawiedliwe, co czyste, co miłe, co zasługuje na uznanie: jeśli jest jakąś cnotą i czynem chwalebnym - to miejcie na myśli!”
Iz 43,1.4-5: 
Ale teraz tak mówi Pan, 
Stworzyciel twój, Jakubie, 
i Twórca twój, o Izraelu: 
«Nie lękaj się, bo cię wykupiłem, 
wezwałem cię po imieniu; tyś moim! 
Ponieważ drogi jesteś w moich oczach, 
nabrałeś wartości i Ja cię miłuję, 
przeto daję ludzi za ciebie 
i narody za życie twoje. 
Nie lękaj się, bo jestem z tobą. 
Przywiodę ze Wschodu twe plemię 
i z Zachodu cię pozbieram.
Rz 12,3: „Mocą bowiem łaski, jaka została mi dana, mówię każdemu z was: Niech nikt nie ma o sobie wyższego mniemania, niż należy, lecz niech sądzi o sobie trzeźwo - według miary, jaką Bóg każdemu w wierze wyznaczył.”
Jer 31,17: „Jest nadzieja dla twego potomstwa - <wyrocznia Pana> - wrócą synowie do swych granic.”
Flp 2,3-5: „a niczego nie pragnąc dla niewłaściwego współzawodnictwa ani dla próżnej chwały, lecz w pokorze oceniając jedni drugich za wyżej stojących od siebie. Niech każdy ma na oku nie tylko swoje własne sprawy, ale też i drugich! To dążenie niech was ożywia; ono też było w Chrystusie Jezusie.”
Mt 6,24: „Nikt nie może dwom panom służyć. Bo albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie miłował; albo z jednym będzie trzymał, a drugim wzgardzi. Nie możecie służyć Bogu i Mamonie.”

Rz 12,16: „Bądźcie zgodni we wzajemnych uczuciach! Nie gońcie za wielkością, lecz niech was pociąga to, co pokorne! Nie uważajcie sami siebie za mądrych!”

d.	Ciąg dalszy wykładu nauczyciela:
Cena, jaką zapłacił Bóg za ciebie, za mnie – to krew Jezusa. Gdybyś miał kiedykolwiek umieścić na sobie nalepkę z ceną, widniałby na niej napis: „Jezus”. Dla Boga jesteś wart Jezusa, ponieważ to była cena, którą On zapłacił za ciebie. To jest Jego cena twojej wartości i jest ona prawdziwa.
e.	„Listonosz” dla wszystkich: Ef 1,18: „[Niech Bóg da] wam światłe oczy serca tak, byście wiedzieli, czym jest nadzieja waszego powołania, czym bogactwo chwały Jego dziedzictwa wśród świętych.” 
f.	Pytania do refleksji:
•	Co wartościowego zostało dane Bogu?
•	Co oznacza to, że Bóg jest bogatszy, bo ma ciebie?
•	Co oznacza to, że masz wartość u Boga?
Zakończenie: 
18.	Przebaczenie sobie.
Wszyscy wiemy, że jesteśmy grzeszni, a grzech wywołuje odrazę człowieka do samego siebie, może nawet wpoić nienawiść i pogardę dla siebie. Grzech powoduje, że człowiek odrzuca siebie.
Pytania do uczniów:
•	Jak grzesznik może być drogi w oczach Boga?
•	Jak ja mógłbym po tym wszystkim,. Co zrobiłem, powiedzieć: „Dziękuję Ci”?
Jednak – jeżeli Bóg przebacza nam grzechy, dlaczego my nie mamy sobie przebaczy i sami siebie zaakceptować.

Modlitwa na zakończenie
„Panie, dziękuję Ci za przebaczenie mi moich licznych grzechów. Teraz, Panie, ja sobie przebaczam. Dziękuję Ci za to, że jestem drogi w Twoich oczach.

Uwaga: Gdy na lekcji zabraknie czasu – pytania do uczniów mogą być tematem pracy domowej do indywidualnego przemyślenia.

Załącznik Nr 11.
PSALM  8
Pochwała wielkości Stwórcy i godności człowieka
1 Kierownikowi chóru. Na wzór z Gat. Dawidowy. 
2 O Panie, nasz Boże, 
    jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi! 
    Tyś swój majestat wyniósł nad niebiosa. 
3 Sprawiłeś, że [nawet] usta dzieci i niemowląt oddają Ci chwałę, 
    na przekór Twym przeciwnikom, 
    aby poskromić nieprzyjaciela i wroga. 
  
4 Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców, 
    księżyc i gwiazdy, któreś Ty utwierdził: 
5 czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, 
    i czym - syn człowieczy, że się nim zajmujesz? 
  
6 Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich, 
    chwałą i czcią go uwieńczyłeś. 
7 Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich; 
    złożyłeś wszystko pod jego stopy: 
8 owce i bydło wszelakie, 
    a nadto i polne stada, 
9 ptactwo powietrzne oraz ryby morskie, 
    wszystko, co szlaki mórz przemierza. 
  
10 O Panie, nasz Panie, 
    jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi! 

Tekst Johna de Vinesa 
Odpowiedź na pytanie, ile jestem wart, decyduje o tym, czy jestem szczęśliwy, czy smutny, ożywiony, czy przygnębiony, zakochany w życiu, czy myślący o samobójstwie.
Jeżeli myślę, że jestem wartościowym człowiekiem, będę dobrze wywiązywał się z mojej pracy, będę lepszym małżonkiem, będę miał wspaniałe samopoczucie.
Lecz gdy będę myślał, że jestem bezwartościowy, nie będę miał motywacji do pracy i będę przekonany, że zepsuję wszystko, za co się wezmę.

Załącznik Nr 11.
1P 1,18-19: „18 Wiecie bowiem, że z waszego, odziedziczonego po przodkach, złego postępowania zostaliście wykupieni nie czymś przemijającym, srebrem lub złotem, 19 ale drogocenną krwią Chrystusa, jako baranka niepokalanego i bez zmazy.”
1Kor 6,20: „Za [wielką] bowiem cenę zostaliście nabyci. Chwalcie więc Boga w waszym ciele!”
Ps 139,13-14:
„13  Ty bowiem utworzyłeś moje nerki, 
    Ty utkałeś mnie w łonie mej matki. 
14 Dziękuję Ci, że mnie stworzyłeś tak cudownie, 
    godne podziwu są Twoje dzieła. 
    I dobrze znasz moją duszę,
Flp 4,8: „W końcu, bracia, wszystko, co jest prawdziwe, co godne, co sprawiedliwe, co czyste, co miłe, co zasługuje na uznanie: jeśli jest jakąś cnotą i czynem chwalebnym - to miejcie na myśli!”
Iz 43,1.4-5: 
1 Ale teraz tak mówi Pan, 
    Stworzyciel twój, Jakubie, 
    i Twórca twój, o Izraelu: 
    «Nie lękaj się, bo cię wykupiłem, 
    wezwałem cię po imieniu; tyś moim! 
4 Ponieważ drogi jesteś w moich oczach, 
    nabrałeś wartości i Ja cię miłuję, 
    przeto daję ludzi za ciebie 
    i narody za życie twoje. 
5 Nie lękaj się, bo jestem z tobą. 
    Przywiodę ze Wschodu twe plemię 
    i z Zachodu cię pozbieram.
Rz 12,3: „Mocą bowiem łaski, jaka została mi dana, mówię każdemu z was: Niech nikt nie ma o sobie wyższego mniemania, niż należy, lecz niech sądzi o sobie trzeźwo - według miary, jaką Bóg każdemu w wierze wyznaczył.”
Jer 31,17: „Jest nadzieja dla twego potomstwa - <wyrocznia Pana> - wrócą synowie do swych granic.”
Flp 2,3-5: „a niczego nie pragnąc dla niewłaściwego współzawodnictwa ani dla próżnej chwały, lecz w pokorze oceniając jedni drugich za wyżej stojących od siebie. 4 Niech każdy ma na oku nie tylko swoje własne sprawy, ale też i drugich! 5 To dążenie niech was ożywia; ono też było w Chrystusie Jezusie.”
Mt 6,24: „Nikt nie może dwom panom służyć. Bo albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie miłował; albo z jednym będzie trzymał, a drugim wzgardzi. Nie możecie służyć Bogu i Mamonie.”
Rz 12,16: „Bądźcie zgodni we wzajemnych uczuciach! Nie gońcie za wielkością, lecz niech was pociąga to, co pokorne! Nie uważajcie sami siebie za mądrych!”
Ef 1,18: „[Niech Bóg da] wam światłe oczy serca tak, byście wiedzieli, czym jest nadzieja waszego powołania, czym bogactwo chwały Jego dziedzictwa wśród świętych.” 

Hasła:

Zdrowy obraz samego siebie to: widzenie siebie takim, jak widzi ciebie Bóg – nie lepiej i nie gorzej.

Zdrowy obraz samego siebie nie jest naszym celem ostatecznym. Ostatecznym celem jest poznanie Chrystusa w całej Jego pełni.

LEKCJA 10

Temat: 	Przebaczenie.

Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Wie, czym jest przebaczenie
•	Wie, dlaczego należy przebaczać
•	Wie, jak należy przebaczać 
•	Podejmuje próby przebaczenia
Sposoby realizacji celów: sondaż, parafraza, szczepionka.
Środki dydaktyczne: Pismo Święte, małe kartki papieru, flamastry, arkusz szarego papieru, klej, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: modlitwa „Ojcze nasz”, sondaż na temat tego, czym jest przebaczenie 
i podjęcie wspólnie z uczniami próby zdefiniowania przebaczenia.
Przykładowa definicja: 
„Przebaczenie jest to darowanie krzywd i grzechów. W chrześcijaństwie udzielane jest przez Boga pod warunkiem żalu za grzechy. Przebaczenie stanowi jednocześnie wymóg moralny: chrześcijanin obowiązany jest przebaczać, przez co sam zyskuje przebaczenie Boże. Przebaczenie nie wyklucza sprawiedliwej kary ani obrony przed złem.” 
                                                                                                         Religia. Encyklopedia PWN. T. 8
Rozwinięcie:
19.	Czym dla Jezusa jest przebaczenie? – parafraza.
a.	Uczniowie w parach parafrazują teksty – wypisane na tablicy lub podane na kartkach - (może być w zeszycie lub na oddzielnej kartce) – czas: 5-10 minut:
•	„i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom” (Mt 6,12)
•	„Czyż więc i ty nie powinieneś był ulitować się nad twoim współsługą, 
jak ja ulitowałem się nad tobą?” (Mt 18,33)
b.	Rozmowa na temat tego, co uczniowie odkryli podczas pracy nad tekstami.

20.	Dlaczego jest nam trudno przebaczać? – szczepionka
a.	Nauczyciel dzieli klasę na grupy 4-5 – osobowe, rozdaje im po 5 małych karteczek i na tablicy pisze powyższe pytanie. Poleca zastanowić się nad zadanym pytaniem i ustalić 5 najważniejszych powodów, dla których nie chcemy przebaczać. Każdy powód uczniowie zapisują na oddzielnej karteczce – czas: 5 minut
b.	Nauczyciel rozdaje każdej grupie po 5 małych karteczek innego koloru i poleca odnaleźć w pamięci lub korzystając z Pisma Świętego cytaty, które stanowią 

„lekarstwo” na podane powody braku przebaczenia. Każdy cytat należy zapisać na oddzielnej karteczce. – czas: 10 – 15 minut.
c.	Po wykonaniu pracy nad poszukiwaniem cytatów z Pisma Świętego przedstawiciel każdej grupy podchodzi do wywieszonego w międzyczasie przez nauczyciela arkusza szarego papieru i przykleja parami – uporządkowane w dwu kolumnach: „pokusy” i „lekarstwa” 

Zakończenie:
21.	Analiza własnej umiejętności przebaczania.
a.	Uczniowie odczytują z Pisma Świętego tekst o przebaczeniu:
•	Piotr zbliżył się do Jezusa i zapytał: „Panie, ile razy mam przebaczyć, jeśli mój brat wykroczy przeciwko mnie? Czy aż siedem razy?” 
Jezus mu odrzekł: „Nie mówię ci, że aż siedem razy, lecz aż siedemdziesiąt siedem razy”. (Mt 18,21-22)
•	Jeśli brat twój zawini, upomnij go; i jeśli żałuje, przebacz mu! I jeśliby siedem razy na dzień zawinił przeciw tobie i siedem razy zwróciłby się do ciebie, mówiąc: „Żałuję tego”, przebacz mu! (Łk 17,3-4)
b.	W parach rozmawiają, jak oni radzą sobie z przebaczaniem.

Na koniec lekcji można rozdać lub omówić Załącznik Nr 12 – Dwanaście etapów autentycznego przebaczenia.

Uwaga: Ze względu na ograniczoną ilość czasu na lekcji – punkt trzeci może być tematem pracy domowej.

Załącznik Nr 12.

1.	Nie mścić się i nie pozwolić siebie obrażać.
2.	Uznać swoje zranienie i swoje ubóstwo.
3.	Podzielić się z kimś swym zranieniem.
4.	Dobrze określić poniesioną stratę, 
aby się z nią rozstać.
5.	Zaakceptować swój gniew i chęć zemsty.
6.	Przebaczyć sobie.
7.	Zrozumieć swego winowajcę.
8.	Odnaleźć w swym życiu sens obrazy.
9.	Wiedzieć, że jest się godnym przebaczenia i że już się przebaczenie otrzymało.
10.	Nie chcieć przebaczyć za wszelką cenę.
11.	Otworzyć się na łaskę przebaczenia.
12.	Zdecydować, czy zerwać znajomość, 
czy ją kontynuować.
Świętować swoje przebaczenie.
Jean Monbourquette OMI

LEKCJA 11 
Temat: 	Miłość bliżniego
Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Zna różne fragmenty Pisma Świętego mówiące o miłości bliźniego
•	Wie, na czym polega miłość bliźniego
•	Wie, co powinien robić, aby udoskonalać własne relacje miłości
Sposoby realizacji celów: praca z tekstami biblijnymi, metaplan.
Środki dydaktyczne: Pismo Święte, kartki z tekstami biblijnymi, arkusze papieru A-3, flamastry, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:
Wprowadzenie: Modlitwa „Ojcze nasz”.
Jeden z uczniów odczytuje z Pisma Świętego perykopę 2J 4-6: 
„Ucieszyłem się bardzo, że znalazłem wśród twych dzieci takie, które postępują według prawdy, zgodnie z przykazaniem, jakie otrzymaliśmy od Ojca. A teraz proszę cię, Pani, abyśmy się wzajemnie miłowali. A pisząc to - nie głoszę nowego przykazania, lecz to, które mieliśmy od początku. Miłość zaś polega na tym, abyśmy postępowali według Jego przykazań. Jest to przykazanie, o jakim słyszeliście od początku, że według niego macie postępować.”
Nauczyciel zadaje pytanie, o jakim przykazaniu jest mowa w tym tekście.
Rozwinięcie:
21.	Analiza wzajemnych relacji miłości. – metaplan 
a.	Nauczyciel dzieli klasę na grupy 4-5 – osobowe. Każda z grup otrzymuje arkusz papieru A-3, który dzieli na 4 równe pola. 
Pytania w poszczególne pola winny być wpisywane sukcesywnie 
– na początku poszczególnych etapów.

miłość bliźniego
I. Jak jest?                                                     II. Jak być powinno?

III. Dlaczego nie jest tak, jak być powinno?   IV. Co robić, aby było tak, jak być powinno?

b.	Uczniowie zastanawiają się, jak wyglądają ich wzajemne relacje – w szkole, w domu, wśród znajomych – co w nich dominuje. Wyniki zapisują w I polu. – czas: 5 minut
c.	Każda grupa otrzymuje od nauczyciela kartki z fragmentami Pisma Świętego mówiącymi o miłości (Załącznik Nr 13), czyta je i wypełnia II pole. – czas: 10-15 minut
d.	Uczniowie szukają przyczyn, z powodu których ich wzajemne relacje nie są oparte na miłości – wyniki wpisują w pole III. – czas: 7 minut
e.	Zwieńczeniem całej pracy jest poszukiwanie sposobów osiągnięcia stanu miłości we wzajemnych relacjach – wyniki wpisane w pole IV. – czas: 8 minut.

f.	Gotowe prace uczniowie zawieszają na gazetce lub tablicy, analizują wyniki pracy innych grup.
Zakończenie: 
Nauczyciel podsumowuje pracę poszczególnych grup, czyta najciekawsze wypowiedzi, podkreśla konieczność pracy nad doskonaleniem miłości do innych ludzi i nad uwzględnianiem w pracy nad sobą wskazań Pisma Świętego.

Załącznik Nr 13.
Teksty Pisma Świętego o miłości braterskiej
2J 4-6:Ucieszyłem się bardzo, że znalazłem wśród twych dzieci takie, które postępują według prawdy, zgodnie z przykazaniem, jakie otrzymaliśmy od Ojca. A teraz proszę cię, Pani, abyśmy się wzajemnie miłowali. A pisząc to - nie głoszę nowego przykazania, lecz to, które mieliśmy od początku. Miłość zaś polega na tym, abyśmy postępowali według Jego przykazań. Jest to przykazanie, o jakim słyszeliście od początku, że według niego macie postępować. 
1J 3,14-18.23: My wiemy, że przeszliśmy ze śmierci do życia, bo miłujemy braci, kto zaś nie miłuje, trwa w śmierci. Każdy, kto nienawidzi swego brata, jest zabójcą, a wiecie, że żaden zabójca nie nosi w sobie życia wiecznego. Po tym poznaliśmy miłość, że On oddał za nas życie swoje. My także winniśmy oddać życie za braci. Jeśliby ktoś posiadał majętność tego świata i widział, że brat jego cierpi niedostatek, a zamknął przed nim swe serce, jak może trwać w nim miłość Boga? Dzieci, nie miłujmy słowem i językiem, ale czynem i prawdą! […] Przykazanie zaś Jego jest takie, abyśmy wierzyli w imię Jego Syna, Jezusa Chrystusa, i miłowali się wzajemnie tak, jak nam nakazał.
Kol 3,12-15: Jako więc wybrańcy Boży - święci i umiłowani - obleczcie się w serdeczne miłosierdzie, dobroć, pokorę, cichość, cierpliwość, znosząc jedni drugich i wybaczając sobie nawzajem, jeśliby miał ktoś zarzut przeciw drugiemu: jak Pan wybaczył wam, tak i wy! Na to zaś wszystko [przyobleczcie] miłość, która jest więzią doskonałości. A sercami waszymi niech rządzi pokój Chrystusowy, do którego też zostaliście wezwani w jednym Ciele. I bądźcie wdzięczni!
Ga 5,13-15: Wy zatem, bracia, powołani zostaliście do wolności. Tylko nie bierzcie tej wolności jako zachęty do hołdowania ciału, wręcz przeciwnie, miłością ożywieni służcie sobie wzajemnie! Bo całe Prawo wypełnia się w tym jednym nakazie: Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego. A jeśli u was jeden drugiego kąsa i pożera, baczcie, byście się wzajemnie nie zjedli.
1Kor 13,1-8: Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, stałbym się jak miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący. Gdybym też miał dar prorokowania i znał wszystkie tajemnice, i posiadał wszelką wiedzę, i wszelką [możliwą] wiarę, tak iżbym góry przenosił. a miłości bym nie miał, byłbym niczym. I gdybym rozdał na jałmużnę całą majętność moją, a ciało wystawił na spalenie, lecz miłości bym nie miał, nic bym nie zyskał. Miłość cierpliwa jest, łaskawa jest. Miłość nie zazdrości, nie szuka poklasku, nie unosi się pychą; nie dopuszcza się bezwstydu, nie szuka swego, nie unosi się gniewem, nie pamięta złego; nie cieszy się z niesprawiedliwości, lecz współweseli się z prawdą. Wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, we wszystkim pokłada nadzieję, wszystko przetrzyma. Miłość nigdy nie ustaje, [nie jest] jak proroctwa, które się skończą, albo jak dar języków, który zniknie, lub jak wiedza, której zabraknie.
Rz 12,9-10: Miłość niech będzie bez obłudy! Miejcie wstręt do złego, podążajcie za dobrem! W miłości braterskiej nawzajem bądźcie życzliwi! W okazywaniu czci jedni drugich wyprzedzajcie! Nie opuszczajcie się w gorliwości! Bądźcie płomiennego ducha! Pełnijcie służbę Panu! Weselcie się nadzieją! W ucisku bądźcie cierpliwi, w modlitwie - wytrwali! Zaradzajcie potrzebom świętych! Przestrzegajcie gościnności!
J 15,12-17: To jest moje przykazanie, abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem. Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich. Wy jesteście przyjaciółmi moimi, jeżeli czynicie to, co wam przykazuję. Już was nie nazywam sługami, bo sługa nie wie, co czyni pan jego, ale nazwałem was przyjaciółmi, albowiem oznajmiłem wam wszystko, co usłyszałem od Ojca mego. Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem i przeznaczyłem was na to, abyście szli i owoc przynosili, i by owoc wasz trwał - aby wszystko dał wam Ojciec, o cokolwiek Go poprosicie w imię moje. To wam przykazuję, abyście się wzajemnie miłowali.
Łk 10,25-37: A oto powstał jakiś uczony w Prawie i wystawiając Go na próbę, zapytał: «Nauczycielu, co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?» Jezus mu odpowiedział: «Co jest napisane w Prawie? Jak czytasz?» On rzekł: Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem, całą swoją duszą, całą swoją mocą i całym swoim umysłem; a swego bliźniego jak siebie samego. Jezus rzekł do niego: «Dobrześ odpowiedział. To czyń, a będziesz żył». Lecz on, chcąc się usprawiedliwić, zapytał Jezusa: «A kto jest moim bliźnim?» Jezus nawiązując do tego, rzekł: «Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł w ręce zbójców. Ci nie tylko że go obdarli, lecz jeszcze rany mu zadali i zostawiwszy na pół umarłego, odeszli. Przypadkiem przechodził tą drogą pewien kapłan; zobaczył go i minął. Tak samo lewita, gdy przyszedł na to miejsce i zobaczył go, minął. Pewien zaś Samarytanin, będąc w podróży, przechodził również obok niego. Gdy go zobaczył, wzruszył się głęboko: podszedł do niego i opatrzył mu rany, zalewając je oliwą i winem; potem wsadził go na swoje bydlę, zawiózł do gospody i pielęgnował go. Następnego zaś dnia wyjął dwa denary, dał gospodarzowi i rzekł: "Miej o nim staranie, a jeśli co więcej wydasz, ja oddam tobie, gdy będę wracał". Któryż z tych trzech okazał się, według twego zdania, bliźnim tego, który wpadł w ręce zbójców?» On odpowiedział: «Ten, który mu okazał miłosierdzie». Jezus mu rzekł: «Idź, i ty czyń podobnie!» 

LEKCJA 12 

Temat: 	Miłość nieprzyjaciół
Cele operacyjne:
Uczeń:
•	Zna swoje odruchowe reakcje na skrzywdzenie
•	Zna naukę Biblii na temat miłości nieprzyjaciół
•	Wskazuje przykłady osób stosujących zasadę „Zło dobrem zwyciężaj”
•	Wie, dlaczego w swoim życiu powinien stosować zasadę „Zło dobrem zwyciężaj”
•	Podejmuje wysiłki zmierzające do zamiany zasady „Oko za oko” zasadą zwyciężania zła dobrem

Sposoby realizacji celów: pogadanka, analiza tekstów biblijnych, uproszczona szczepionka.
Środki dydaktyczne: Pismo Święte lub kartki z tekstami wybranych perykop biblijnych, dwa kolory małych kartek papieru, arkusz szarego papieru, tablica, kreda, zeszyt ucznia.

Przebieg zajęć:

Wprowadzenie: Modlitwa „Ojcze nasz”.
Nauczyciel dzieli klasę na grupy 3-4 – osobowe. Każdej z nich rozdaje po 5 małych karteczek (wszystkie w jednym kolorze).
Rozwinięcie:
22.	Analizowanie sposobów postępowania wobec nieprzyjaciół. – uproszczona szczepionka
a.	W grupach uczniowie dzielą się tym, w jaki sposób zwykle reagują, gdy ktoś się z nich wyśmiewa, gdy są przezywani, bici przez innych lub w inny sposób krzywdzeni, gdy ci, których nie lubią odnoszą jakieś sukcesy. Pięć najczęściej powtarzających się reakcji zapisują – każdą na innej małej kartce. – czas:5 minut
b.	Przedstawiciel każdej z grup prezentuje wyniki pracy w grupie. W rozmowie z uczniami nauczyciel podkreśla, że postępowanie, w którym w jakikolwiek sposób bierzemy odwet na swoim krzywdzicielu, mścimy się na nim, jest zgodne ze starotestamentalną zasadą „Oko za oko i ząb za ząb”. Tę zasadę zapisuje na tablicy i przekreśla ją. – czas:5 minut
c.	Nauczyciel stwierdza, że Nowy Testament uczy innej zasady postępowania wobec nieprzyjaciół. Poleca uczniom odszukać w Piśmie Świętym następujące perykopy: Mt 5,43-48; Łk 6,27-36; Rz 12,14-21; Kol 3,12-15;(Załącznik Nr 14) i wybrani uczniowie kolejno odczytują je głośno. Wspólnie z uczniami ustala, że Nowy Testament wskazuje na zasadę „Zło dobrem zwyciężaj” jako na zasadę postępowania wobec tych, którzy nas krzywdzą. Zapisuje ją na tablicy. – czas:10 minut
d.	Każda grupa otrzymuje teksty z odczytanymi wcześniej perykopami Pisma Świętego (Załącznik Nr 14) oraz po 5 nowych małych karteczek – w innym niż poprzednio kolorze – i do wypisanych wcześniej swoich reakcji dopasowuje fragmenty z Pisma Świętego wskazujące na postępowanie według zasady „Zło dobrem zwyciężaj”. Wypisuje te fragmenty na otrzymanych małych karteczkach. – czas:7 minut

e.	Przedstawiciele poszczególnych grup podchodzą kolejno do przygotowanego arkusza szarego papieru i w jednej kolumnie przyklejają karteczki ze swoimi reakcjami na zło, a w drugiej – odpowiadające im zalecenia z tekstów Nowego Testamentu. Po zakończeniu tej pracy wszyscy uczniowie mogą zobaczy wyniki prac innych grup. – czas:8 minut

Zakończenie: 
W rozmowie końcowej uczniowie podają przykłady znanych im osób, które w swoim życiu stosowały lub stosują zasadę „Zło dobrem zwyciężaj”.
Jeżeli na lekcji zabraknie czasu na taką rozmowę, to zagadnienie to powinno by tematem pracy domowej.

Załącznik Nr 14.
Teksty Nowego Testamentu o miłości nieprzyjaciół

Mt 5,43-48: Słyszeliście, że powiedziano: Będziesz miłował swego bliźniego, a nieprzyjaciela swego będziesz nienawidził. A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują; tak będziecie synami Ojca waszego, który jest w niebie; ponieważ On sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi, i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych. Jeśli bowiem miłujecie tych, którzy was miłują, cóż za nagrodę mieć będziecie? Czyż i celnicy tego nie czynią? I jeśli pozdrawiacie tylko swych braci, cóż szczególnego czynicie? Czyż i poganie tego nie czynią? Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski.
Łk 6,27-36: Lecz powiadam wam, którzy słuchacie: Miłujcie waszych nieprzyjaciół; dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą; błogosławcie tym, którzy was przeklinają, i módlcie się za tych, którzy was oczerniają. Jeśli cię kto uderzy w [jeden] policzek, nadstaw mu i drugi! Jeśli bierze ci płaszcz, nie broń mu i szaty! Daj każdemu, kto cię prosi, a nie dopominaj się zwrotu od tego, który bierze twoje. Jak chcecie, żeby ludzie wam czynili, podobnie wy im czyńcie! Jeśli bowiem miłujecie tych tylko, którzy was miłują, jakaż za to dla was wdzięczność? Przecież i grzesznicy miłość okazują tym, którzy ich miłują. I jeśli dobrze czynicie tym tylko, którzy wam dobrze czynią, jaka za to dla was wdzięczność? I grzesznicy to samo czynią. Jeśli pożyczek udzielacie tym, od których spodziewacie się zwrotu, jakaż za to dla was wdzięczność? I grzesznicy grzesznikom pożyczają, żeby tyleż samo otrzymać. Wy natomiast miłujcie waszych nieprzyjaciół, czyńcie dobrze i pożyczajcie, niczego się za to nie spodziewając. A wasza nagroda będzie wielka, i będziecie synami Najwyższego; ponieważ On jest dobry dla niewdzięcznych i złych. Bądźcie miłosierni, jak Ojciec wasz jest miłosierny.
Rz 12,14-21: Błogosławcie tych, którzy was prześladują! Błogosławcie, a nie złorzeczcie! Weselcie się z tymi, którzy się weselą. płaczcie z tymi, którzy płaczą. Bądźcie zgodni we wzajemnych uczuciach! Nie gońcie za wielkością, lecz niech was pociąga to, co pokorne! Nie uważajcie sami siebie za mądrych! Nikomu złem za złe nie odpłacajcie. Starajcie się dobrze czynić wobec wszystkich ludzi! Jeżeli to jest możliwe, o ile to od was zależy, żyjcie w zgodzie ze wszystkimi ludźmi! Umiłowani, nie wymierzajcie sami sobie sprawiedliwości, lecz pozostawcie to pomście [Bożej]! Napisano bowiem: Do Mnie należy pomsta. Ja wymierzę zapłatę - mówi Pan - ale: Jeżeli nieprzyjaciel twój cierpi głód - nakarm go. Jeżeli pragnie - napój go! Tak bowiem czyniąc, węgle żarzące zgromadzisz na jego głowę. Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj!
Kol 3,12-15: Jako więc wybrańcy Boży - święci i umiłowani - obleczcie się w serdeczne miłosierdzie, dobroć, pokorę, cichość, cierpliwość, znosząc jedni drugich i wybaczając sobie nawzajem, jeśliby miał ktoś zarzut przeciw drugiemu: jak Pan wybaczył wam, tak i wy! Na to zaś wszystko [przyobleczcie] miłość, która jest więzią doskonałości. A sercami waszymi niech rządzi pokój Chrystusowy, do którego też zostaliście wezwani w jednym Ciele. I bądźcie wdzięczni!

Załącznik Nr 15.                                                                    Ankieta
W ostatnim czasie brałeś udział w programie, który miał pomóc ci w radzeniu sobie z agresją własną 
i innych. Miał też nauczyć cię sposobów nieagresywnego zachowania oraz zwrócić uwagę na konieczność kształtowania w sobie postawy miłości bliźniego i wybaczania prześladowcom.
Proszę, abyś szczerze odpowiedział na zamieszczone pytania. Pomogą one w refleksji tobie i tym, którzy przygotowywali ten program, czy czas poświęcony na poszczególne ćwiczenia był spędzony owocnie i co w przyszłości należałoby ewentualnie zmienić, aby innym pomóc rozwiązywać podobne problemy.
Ankieta jest oczywiście anonimowa, ale zachęcam cię, abyś potraktował ją poważnie.
1)	Czy pojęcia „agresja”, „przemoc” są teraz dla ciebie bardziej zrozumiałe? 
a)	Tak
b)	Nie
2)	Podkreśl, które z zachowań, twoim zdaniem, jest agresją:
a)	zabieranie innym ich rzeczy lub pieniędzy
b)	myślenie o innych dobrze
c)	zabawianie się kosztem innych, żartowanie z nich
d)	pomaganie innym
e)	przezywanie innych
f)	opiekowanie się innymi
g)	poniżanie innych
h)	bicie innych
i)	plotkowanie, obmawianie
j)	złe myślenie o innych
k)	życzenie innym wszystkiego najgorszego
l)	brak reakcji na krzywdę wyrządzaną innym
3)	Jak teraz spostrzegasz problem agresji w twoim otoczeniu? Czy dostrzegasz zachowania agresywne? Jakie najczęściej? Kto najczęściej jest sprawcą, a kto ofiarą?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
4)	W jaki sposób lekcje na temat agresji i jej przeciwdziałaniu pomogły tobie  w radzeniu sobie z tym problemem?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
5)	Co ty możesz zrobić, aby zapobiegać agresji?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
6)	 Co teraz sądzisz o przebaczaniu tym, którzy nas prześladują?
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
7)	Co chciałbyś jeszcze dodać na ten temat?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Bibliografia 

1.	Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – „Biblia Tysiąclecia”, wyd. V., Wydawnictwo „Pallotinum”, Poznań 2000;
2.	Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II poprawione, Wydawnictwo „Pallotinum”, Poznań 2002;
3.	Marek Zbigniew (red.), „W drodze do Emaus”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2004 – seria podręczników do nauki religii w gimnazjum; 

Dokumenty katechetyczne:
1.	Kongregacja do Spraw Duchowieństwa, „Dyrektorium Ogólne o Katechizacji”, Wydawnictwo „Pallotinum”, Poznań 2002;
2.	Konferencja Episkopatu Polski, „Dyrektorium Katechetyczne Kościoła Katolickiego” w Polsce, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001;
3.	Konferencja Episkopatu Polski, „Podstawa Programowa Katechezy Kościoła Katolickiego w Polsce”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002;
4.	Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, „Program nauczania religii”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001;

Literatura przedmiotu:
1.	„Lider po raz trzeci – jak radzić sobie z agresją w szkole”, program profilaktyczno – edukacyjny, Fundacja „Człowiek i środowisko”, Łódź 2002;
2.	Backus William – Backus Candace, „Potrzebuję ciebie”, Wydawnictwo „Pojednanie”, Lublin 1993;
3.	Backus William – Chapian Marie, „Mówienie prawdy sobie samemu”, Wydawnictwo „Pojednanie”, Lublin 1993;
4.	Backus William, „Mówienie prawdy sobie nawzajem”, Wydawnictwo „Pojednanie”, Lublin 1993;
5.	Bałoniak Aleksandra (red.), „Katechezy. Konspekty dla szkół średnich”, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2000;
6.	Banaszek Andrzej, „Kościoły Janowe”, seria: Zeszyty Biblijne, Zeszyt Nr 4, Warszawa 2003;
7.	Banaszek Andrzej, „Rozwój Kościoła Apostolskiego”, seria: „Zeszyty Biblijne”, Zeszyt Nr 3, Warszawa 2002;
8.	Barciński Zbigniew (red.), „Metody aktywizujące w katechezie”, cz. IV, Lublin 2001;
9.	Barciński Zbigniew (red.), Metody aktywizujące w katechezie, cz.III, Lublin 2000;
10.	Chałas Krystyna, „W stronę kultury dawania”, Wydawnictwo „Jedność”, Kielce 1999;
11.	Gruszka Magdalena - Janiak Iwona - Prarat Justyna, „Scenariusze Godzin wychowawczych dla gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych”, Wydawnictwo „Harmonia”, Gdańsk 2002;
12.	Hamer Hanna, „Oswoić nieśmiałość”, Wydawnictwo „Veda”, Warszawa 2000;
13.	Linn Dennis – Linn Matthew, „Uzdrawianie ludzkich zranień”, Wydawnictwo „M’, Kraków 1993;
14.	McDowell Josh, „Jego Obraz… Mój Obraz”, Towarzystwo Krzewienia Etyki Chrześcijańskiej, Kraków 1991;
15.	Monbourquette Jean, „Jak przebaczać?”, Wydawnictwo „M’, Kraków 1996;
16.	Ostrowska Krystyna, W poszukiwaniu wartości, cz. I i II, Wydawnictwo „Rubikon”, Kraków 2004;
17.	Poraj Grażyna, „Agresja w szkole, przyczyny, profilaktyka, interwencje”, Oficyna Wydawnicza „Edukator”, Łódź 2002;

18.	Powell John, „Dlaczego boję się kochać?”, Wydawnictwo Księży Marianów, Warszawa 1994;
19.	Powell John, „Pełnia człowieczeństwa, pełnia życia”, Wydawnictwo Księży Marianów, Warszawa 1993;
20.	Powell John, „Twoje szczęście jest w tobie”, Wydawnictwo WAM, Kraków 1996;
21.	Powell John, „W poszukiwaniu siebie”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002;